In 1946 zet de naoorlogse afwikkeling zich voort. Interneringskamp Sondel blijft in gebruik en de zuivering van bestuur en samenleving gaat door. Tegelijkertijd keert het dagelijks leven geleidelijk terug naar normale verhoudingen.
woensdag 2 januari 1946
Klacht over mishandeling in kamp Sondel
Ingediende klacht
In het Bewarings- en Interneringskamp Sondel dient een gevangene een klacht in wegens vermeende mishandeling door leden van de Rijkspolitie, die deel uitmaken van het bewakingspersoneel. De klacht wordt door de kampleiding doorgestuurd naar de inspectie van de Directeur-Generaal voor Bijzondere Rechtspleging.
Medische bevindingen
De gevangene wordt opgenomen in het ziekenhuis in Sneek wegens een hersenvliesontsteking. De behandelend arts verklaart schriftelijk dat hij geen aanwijzingen voor mishandeling heeft kunnen vaststellen.
Verloop van het onderzoek
Het onderzoek verloopt moeizaam. Volgens de inspectie is het moeilijk een normaal gesprek met de klager te voeren. Daarbij wordt opgemerkt dat hij “geen Duitse methoden hoeft te verwachten”.
Kampcommandant Spaans meldt dat hij de gevangene kent uit diens politieverleden en dat deze als ongunstig bekendstaat. Zo zou hij onder meer twee SS’ers hebben geholpen te ontsnappen, waarvoor hij eerder een celstraf heeft gekregen.
Latere afhandeling
De klager hoort aanvankelijk niets meer over de behandeling van zijn zaak en wendt zich pas op 2 januari 1948 opnieuw tot de autoriteiten. Op 2 februari 1948 volgt het bericht dat de zaak als afgedaan wordt beschouwd, aangezien hij geen beroep instelt.
woensdag 16 januari 1946
Herbenoeming van jachtopziener Steffens
Aanvankelijk besluit
De gemeente Gaasterland besluit niet over te gaan tot herbenoeming van jachtopziener J. Steffens. De reden voor dit besluit is niet bekend.
Herbenoeming na verzoek
Op verzoek van de Jagersvereniging wordt Steffens op 5 maart 1946 alsnog herbenoemd.
vrijdag 16 februari 1946
Oprichting van oud-militairenbond
Bijeenkomst in Balk
In Hotel Boonstra te Balk wordt de afdeling Gaasterland en Sloten opgericht van de Bond voor Onderduikers en Ondergrondse Oud-militairen.
Bestuur en leden
Tijdens de bijeenkomst melden zich direct twintig aanwezigen als lid van de nieuwe afdeling.
Het bestuur bestaat uit H. Kobus (voorzitter), A. van der Meer (secretaris) en Pieter de Jong (penningmeester).
donderdag 22 maart 1946
Overlijden van Doede Kok in kamp Sondel
Ontdekking in het kamp
Op 22 maart 1946 om 12.00 uur wordt in kamp Sondel vastgesteld dat gevangene Doede Martens Kok uit Lemmer is overleden. Wachtmeester Klaas Walda doet, uit eigen wetenschap, aangifte van overlijden bij de gemeente Gaasterland.
Onjuiste vermelding in literatuur
In het boek Strijders, Onderdrukkers en Bevrijders wordt ten onrechte vermeld dat Kok in Fochteloo is overleden.

Achtergrond van Doede Kok
Doede Kok, bijgenaamd “Rooie Doede”, wordt geboren op 15 april 1886 in Lemmer als zoon van Marten Kok en Elske Spinmuis. Hij trouwt op 18 juni 1914 met Andrieske Eenkoren; het echtpaar krijgt één dochter.
Kok woont zijn hele leven in Lemmer, aan de Nieuwedijk 44. Op 15 maart 1913 wordt hij aangesteld als nachtwacht bij de gemeente Lemsterland. In 1917 volgt zijn benoeming tot gemeenteveldwachter, waarna hij opklimt tot chef-veldwachter.
Rol tijdens de bezetting en nasleep
Kok vervult in Lemmer functies als politieman en gemeentelijk bevolkingscontroleur. Hij staat bekend als pro-Duits. Hij wordt in verband gebracht met assistentie bij het oppakken van Joden. Tegelijkertijd zijn er aanwijzingen dat hij onderduikers heeft geholpen, onder meer door het verstrekken van identiteitsbewijzen. Over zijn optreden tijdens de bezetting ontstaan na de bevrijding onduidelijkheden, waarna hij in kamp Sondel wordt geïnterneerd. Zijn lidmaatschap van de NSB kan niet definitief worden vastgesteld.
In een proces-verbaal van 13 juli 1945 ontkent Kok tegenover de Politieke Opsporingsdienst dat hij zich schuldig heeft gemaakt aan het opsporen van onderduikers.
Lezing van zijn dood
In afwachting van zijn verhoor maakt Kok een einde aan zijn leven. Volgens de officiële lezing speelt de vrees voor zware straffen, zoals langdurige tewerkstelling in de Limburgse mijnen, daarbij een rol. Ook in de berichtgeving wordt gewezen op de indruk die eerdere rechtszaken en opgelegde straffen op hem hebben gemaakt.
zaterdag 1 juni 1946
Kamp Sondel en zorg voor oorlogsgraven
Aantal geïnterneerden in Kamp Sondel
Op 1 juni 1946 telt kamp Sondel nog 374 delinquenten. De bewaking is in handen van leden van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS). Deze organisatie wordt later omgevormd tot het Korps Hulppolitie.

Oproep in de Balkster Courant
In de Balkster Courant verschijnt die dag een ingezonden oproep:
De graven van de in en bij Gaasterland gevallen geallieerde soldaten, die binnen deze gemeente ter aarde zijn besteld, worden van rijkswege onderhouden, d.w.z. de graven worden in behoorlijke staat gehouden. Echter kan noch het rijk, noch de gemeente aan deze graven dié kleine zorgen besteden, die de familie van de gesneuvelden zelf aan de laatste rustplaats van hun nabestaanden zou doen toekomen. Zelf zouden zij, indien zij daartoe in staat waren, b.v. op de algemene gedenkdagen en de bijzondere data, verjaardag, dag van overlijden, enige bloemen op het graf neerleggen. Een dergelijke liefdedienst kan uiteraard slechts een persoonlijk blijk van medeleven zijn.
Het comité oorlogsgraven stelt zich ten doel, in de verzorging der graven die persoonlijke noot te brengen, die deze tot nu toe misten. Personen, die een graf willen “adopteren” om dit te verzorgen alsof dit van een der hunnen was, kunnen zich daartoe aanmelden bij een der leden van het gemeentelijk comité voor de oorlogsgraven, die verder alle gewenste inlichtingen zal verschaffen. Het is een nationale plicht van dankbaarheid, dat geen graf van een geallieerde soldaat zonder de bijzondere verzorging van een adoptiefgezin blijft. Meldt U derhalve aan.
Het plaatselijk comité voornoemd,
Jkvr. Q.J.J. Van Swinderen
Pastoor G.F. Wartna
Mevr. Verdam-Höweler
Baron thoe Schwartzenberg
Toelichting
Pastoor Frederikus Gerben Wartna (soms als Wartena geschreven) wordt op 3 november 1886 in Bolsward geboren. Op 5 oktober 1928 doet hij zijn intrede in de St. Odulphusparochie in Bakhuizen.
Mevrouw Verdam is de echtgenote van de predikant uit Nijemirdum.
dinsdag 4 juni 1946
Ontsnapping uit kamp Sondel
Korte vlucht
De gedetineerde J. Bajema ziet kans om in de middag uit kamp Sondel te ontsnappen.
Snel weer aangehouden
De vrijheid duurt slechts kort; nog dezelfde avond wordt hij dankzij optreden van de politie opnieuw in verzekerde bewaring gesteld.
dinsdag 16 juli 1946
Aantallen geïnterneerden in Friese kampen
Stand per 1 juli 1946
In de Leeuwarder Courant worden de aantallen genoemd van personen die per 1 juli 1946 in Friese interneringskampen verblijven:
| Vliegveld Leeuwarden | 643 |
| Harlingen (Barka) | 549 |
| Sondel | 374 |
| Wolvega (Wierda) | 293 |
| Ericadorp | 209 |
| Heerenveen (Crackstate) | 162 |
| Leeuwarden (Gevangenis) | 72 |
| Hemrik (Sparjebird) | 48 |
zaterdag 30 november 1946
Sluiting van kamp Sondel
Einde van het kamp
Dit is de officiële sluitingsdatum van het Bewarings- en Interneringskamp Sondel. De Dienst Directoraat-Generaal voor Bijzondere Rechtspleging had de gebouwen gehuurd tot 1 december 1946. Op 14 oktober 1946 was het kamp al vrijwel ontruimd; slechts zes personen bleven achter om te helpen bij de opruiming.
Verdeling van goederen
Uit het laatste inspectierapport blijkt hoe de voorraden worden verdeeld. Levensmiddelen en andere goederen gaan onder meer naar kamp Sparjebird in Hemrik, terwijl het distributiekantoor in Balk de rantsoenen ontvangt.
Overdracht op 24 oktober 1946
| naar Sparjebird | naar Distributiekantoor Balk |
|---|---|
| Koffiesurrogaat | Brood |
| Theesurrogaat | Tarwebloem |
| Gortmout | Koffie |
| Groene erwten | Melk |
| Koffiestroop | Vlees |
| Gedroogde boerenkool | Eieren |
| Snijbonen | |
| Uien | |
| Tarwebloem | |
| Mosterd | |
| Custard | |
| Bruine Bonen | |
| Gort | |
| Soepen | |
| Puddingpoeder | |
| H.H. zeep |
Laatste voorraden (15 november 1946)
Voor de opruimploeg blijven nog beperkte voorraden aanwezig:
- Koffie
- Margarine
- Gortmout
- Zout
- Bruine bonen
- Gortgries
- Custard
- Scheerzeep
Personeel bij sluiting
| Functie | Naam | Geboren | Salaris |
|---|---|---|---|
| Commandant | M. Spans | 24-11-1904 | 110,84 (toelage) |
| Administrateur | J.P. Reehoorn | 14-05-1921 | 250,00 |
| Plv. administrateur | A. v.d. Meulen | 22-10-1924 | 150,00 |
| Schrijver | W. Helder | 06-04-1926 | 100,00 |
| Chef-kok | A. Venema | 26-02-1903 | 225,00 |
| Menagemeester | P.K. van der Wal | 21-06-1923 | 150,00 |
| Vervoer | S. de Vries | 18-06-1920 | 175,00 |
| Arts | J.H. Hattink | 25-01-1910 | 145,00 |
| Verpleegster | J. Boersma | 04-09-1924 | 125,00 |
| Kamppredikant | P. Verdam | 26-01-1920 | 66,66 |
| Assistent | A. de Kleine | 04-02-1915 | 55,55 |
| Kampgeestelijke | H.A. Wieggers | 20-04-1893 | 66,66 |
Interneringsdagen
- 17 april – 31 december 1945: 96.250 dagen
- 1 januari – 31 maart 1946: 43.040 dagen
- 1 april – 30 juni 1946: 35.912 dagen
- 1 juli – 15 november 1946: 30.845 dagen
Uit deze cijfers blijkt dat de rechtspraak na 1 januari 1946 op gang komt, onder meer door vrijlatingen en overplaatsingen naar gevangenissen. Bij benadering komt dit neer op een gemiddelde bezetting van circa 385 personen per dag in 1945.
Slotrapport
Het laatste inspectierapport van 2 december 1946 vermeldt:
Resumerende kan van dit kamp vastgesteld worden dat de voedingsadministratie op ordentelijke en secure wijze is gevoerd. Met de liquidatie zijn belast: de commandant M. Spans (sedert juni 1945), de administrateur J.P. Reehoorn (sedert oprichting kamp) en de menagemeester P.K. van der Wal, die opdracht hadden de afwikkeling per 30 november 1946 te beëindigen.
Met de sluiting van kamp Sondel komt een einde aan deze episode in de naoorlogse afwikkeling.
