Joodse families – persoonlijke verhalen

Achter de cijfers van de Jodenvervolging gaan persoonlijke levens schuil. In Gaasterland vonden Joodse mannen, vrouwen en kinderen een schuilplaats bij gezinnen die bereid waren hun leven voor hen op het spel te zetten. De verhalen op deze pagina laten zien hoe onderduikers en gastgezinnen met elkaar verbonden raakten en welke blijvende sporen de oorlog in hun levens heeft achtergelaten.

Op deze pagina staan de levensverhalen van de volgende Joodse onderduikers en hun gastgezinnen:

De familie Noordwal

Op onderduiklijsten komt de naam van onderduikverlener Noordwal voor uit Balk. In zijn familie waren vele familieleden Joden en Noordwal was zelf ook van Joodse afkomst. De familie was in het laatste gedeelte van de 19e eeuw in Balk komen wonen en langzamerhand weer vertrokken. Zijn gehele afkomst in Gaasterland staat in onderstaand schema aangegeven.

In het concentratiekamp Auschwitz werd 15 oktober 1942 de Joodse kleermaker Izaak Noordwal uit Amsterdam vergast. Wat was zijn relatie met Gaasterland? Izaak was op 12 maart 1873 in Balk geboren als zoon van koopman Hartog Philippus Noordwal, geboren 21 december 1824 in Gorredijk en zijn moeder was de Joodse Ester Izaaks Keizer, geboren 8 juni 1835 in Amsterdam. Hartog en Esther waren 15 juni 1864 in de gemeente Blokzijl getrouwd en op 9 februari 1869 in Balk komen wonen.

De vader van Izaak was voor de eerste maal op 21 januari 1857 in Leeuwarden getrouwd met Sara Le Grand, geboren op 14 oktober 1827 in Leeuwarden met haar (tweeling-)broer Abraham. Zij overleed op 23 oktober 1857 in Leeuwarden in het kraambed bij de geboorte van Philippus Noordwal. De ouders van Sara waren koopman Mozes Salomons Le Grand en koopvrouw Betje Berend de Vries. Het echtpaar had zich in Balk gevestigd en daardoor telde Balk één Joods gezin. Vader Hartog en zoon Izaak vertrokken op 24 mei 1889 naar Amsterdam. In Balk werd Hartog Philippus herinnerd als een lange, brildragende en moeilijk lopende man.

Izaak was dus uit het tweede huwelijk van vader Hartog Philippus geboren. Izaak trouwde op 21 december 1904 in Arnhem met Heintje Nenk, geboren op 27 januari 1872 in Arnhem als dochter van Jacob Nenk, slager, en van Betje Vredenburg. Hun zoon Hartog Noordwal, op 3 januari 1906 in Amsterdam geboren, van beroep boekbinder, was op 16 augustus 1942 in Auschwitz om het leven gebracht. Op 12 oktober 1942 zijn Izaak Noordwal en zijn vrouw Heintje beiden op transport gezet van Westerbork naar Auschwitz en beiden op 15 oktober 1942 vergast in Auschwitz. Izaak leefde voort in de herinnering als een zwijgzame, stille man die fysiek niet tot de sterksten behoorde.

Izaak Noordwal had een oomzegger in Balk. Dat was kaashandelaar en drogist Aldert Noordwal, geboren 5 september 1884 in Balk als zoon van de op 16 december 1880 in Balk getrouwde ouders -kleermaker- Philippus Noordwal en Iettje Klazes, geboren op 10 maart 1857 in Balk als dochter van Eelke Wiebes Klazes en Judith Alderts Ottema.

Aldert was getrouwd met Grietje Kuipers, geboren 20 maart 1886 in Driesum. Zij overleed op 10 december 1957 in Balk. Daarna vertrok Aldert Noordwal naar Den Haag. In Haarlem overleed hij op 21 februari 1965. Zowel de man als de vrouw zijn op het kerkhof in Wijckel begraven.

Kleermaker Philippus – uit het eerste huwelijk van Hartog Philippus – had zich bekeerd tot het christendom. Verder was hij actief geweest in de gemeentepolitiek in Gaasterland tussen 1900 en 1914. Er is een anekdote dat Philippus in de gemeenteraad regelmatig een grote mond opzette. In een raadsvergadering had hij burgemeester Gaaikema gevraagd “of die soms dacht dat het in Philippus zijn hoofd allemaal niet meer aanwezig was”. De burgemeester moet ad rem opgemerkt hebben dat “het in Philippus zijn hoofd alles nog wel aanwezig was maar dat het binnenin wat schots en scheef stond”.

Schema

Hartog Philippus Noordwal 1824-1897
1e huwelijk met Sara Le Grand
2e huwelijk met Esther Izaaks Keizer

Uit het eerste huwelijk werd één zoon geboren:
Philippus Noordwal (1857 – 1914). Hij trouwde met Iettje Klazes
Uit dit huwelijk werden 10 kinderen in Balk geboren:
1. Eelke Noordwal, geboren 10 oktober 1881 en 27 januari 1890 in Balk overleden.
2. Hartog Noordwal, geboren op 18 januari 1883. Hij vertrok op 24 februari 1906 naar Gosen, Noord Amerika.
3. Aldert Noordwal***, geboren 5 september 1884. Hij werd drogist in Balk.
4. Alexander Benjamin Noordwal, geboren 9 juli 1887. Hij werd 10 juni 1913 uitgeschreven naar Augustinusga. Zijn huwelijk was op 13 juni 1923 in Leek met Johanna Klevringa. Op 3 maart 1948 in Den Haag overleden.
5. Judith Noordwal, geboren op 24 september 1889. Op 27 december 1928 was zij getrouwd met Otto Boersma uit Mirns en Bakhuizen. Zij vertrokken op 18 mei 1929 naar Standisch in Noord-Amerika. Hir overleed zij in januari 1932.
6. Eelkje Noordwal, geboren 27 oktober 1891 om 13.00 uur. Zij overleed op 3 november 1891 in Balk.
7. Sara Noordwal, geboren 27 oktober 1891 om 13.30 uur. Zij vertrok op 23 juni 1921 naar Den Haag.
8. Ytje Noordwal, geboren op 27 oktober 1891. Zij overleed op 31 oktober 1891 in Balk.
9. Eelkje Noordwal, geboren op 28 maart 1894. Op 18 oktober 1922 trouwde zij in Balk met Johannes Oosterhout. Zij vertrokken op 4 april 1923 naar Boemfontein in Zuid-Afrika.
10.Philippus Noordwal, geboren op 2 augustus 1901. Hij overleed op 19 augustus 1901 in Balk.

Philippus Hartog Noordwal

3**. Aldert Noordwal en Grietje Kuipers kregen ook 1 zoon: Philippus Hartog Noordwal, geboren op 2 juli 1925 in Leeuwarden. Hij ging als militair naar Nederlandsch-Indië. Daarna naar Nieuw-Zeeland en in 1963 woonde hij in Paramount, Californië. Daar kreeg zijn vrouw B. Noordwal-Boersma op 1 oktober 1963 een zoon, Aldert Hartog Noordwal.

Uit 2e huwelijk van Hartog Philippus en Esther Izaaks Keizer werd 1 zoon geboren: Izaak Noordwal (1873 – 1942). Hij trouwde met Heintje Nenk.
Izaak en Heintje hadden 1 zoon: Hartog Noordwal, geboren 3 januari 1906 in Amsterdam. Hij werd 16 augustus 1942 in Auschwitz omgebracht.

Het echtpaar Asser Jacobs en Ester Jacobs–Bramberg

Asser Jacobs en Ester Jacobs–Bramberg

De Leeuwarder Courant van 29 april 2017 heeft op bladzijde 7 van de bijlage “Sneon en Snein” aandacht besteed aan het echtpaar Jacobs-Bramberg, die vanaf 1943 waren ondergedoken op het Oosteinde 16 in Balk bij de familie Jacob de Graaf (1902) en zijn echtgenote Trijntje de Graaf-de Kroon(1900). Ze worden genoemd in het verhaal over het handelen in de oorlog van Ida Jetskalina (Iet van Dijk), geboren op 18 oktober 1919 in Winschoten. Zij smokkelde meer dan 100 Joodse kinderen van Amsterdam naar Friesland.

Het echtpaar Jacobs–Bramberg kwam uit Leeuwarden. Hun mooie woning aan de Emmakade was door de NSB’ers opgeëist. In Balk werden ze als twee “familieleden” in het gezin van de familie de Graaf opgenomen. De kinderen noemden hen oom Kees en tante Margje, maar de buren wisten wel dat Jacob en Trijntje een Joods echtpaar onderdak verschafte. Er waren hen valse identiteitsdocumenten verschaft met de namen Kees Dijkstra en Margje Dijkhuis. Dankzij die papieren konden ze vrij bewegen, in ieder geval in huis. In tijden van acuut gevaar zaten ze verstopt in een geheime ruimte onder de vloer. Die ruimte was zo groot dat ze daar konden staan. Nachts kon het echtpaar soms wel even naar buiten voor een wandelingetje.

Zij waren alles kwijtgeraakt en na de oorlog kregen ze de woning niet terug. Er werd hen een woning aangewezen aan de Bijenhofstraat. Het werd een teleurstelling want deze woning was van een aanmerkelijke mindere stand. In 1946 kwam het echtpaar Jacobs er achter dat ze een kleinzoon in Amsterdam hadden. Hun beide dochters bleken te zijn omgebracht. Dochter Bep was in begin 1944 bevallen van een zoon en daarna verraden. Onder politiebewaking werd zij met haar zoon naar het St. Elizabeth Gasthuis in Haarlem overgebracht. Het verzet slaagde er alleen in het jongetje te redden. Bep Jacobs wist nog op weg naar Westerbork een briefje uit de trein te gooien met de mededeling dat haar zoon Arthur Jacobs moet gaan heten. Daarna werd zij vermoord in Auschwitz. De Jodenhelpster Iet van Dijk wierp zich op als zijn moeder en schreef hem in met de namen Steven Johannes van Dijk. Dit alles gebeurde dus in een tijd dat de grootouders van Arthur in Balk verbleven. Toen zij daarna vanuit Balk weer naar Leeuwarden vertrokken, kregen zij het bericht van een nog levende kleinzoon. Arthur kwam bij hun inwonen en werd in de Joodse traditie opgevoed. Hij heeft er voor gezorgd dat het echtpaar de Graaf-de Kroon postuum op woensdag 25 september 2019 in Leeuwarden de Yad Vashem (Rechtvaardigen onder de Volkeren) oorkonde en medaille kreeg uitgereikt. De zonen Albert en Hette de Graaf namen de onderscheiding aan uit handen van een diplomaat van de Israëlische Ambassade.

Naast het echtpaar Asser uit Bloemendaal was ook de 12-jarige Samuel Krant (schuilnaam Jan Haga) meegekomen en ondergebracht bij de familie de Graaf. Alle drie personen waren slechts met enkele koffers naar Balk gekomen.  Aan de achterkant van de woning aan de Meerweg was een kamer gebouwd waar de onderduikers woonden. Timmerman Dijkstra had er onder een grote kelder gemaakt waar ze zich konden verstoppen. Het echtpaar Jacobs had daarin zijn eigen huishouding. Jan Haga draaide gewoon mee in het gezin en dat kon omdat hij niet een echt Joods uiterlijk had. Samuel Krant vertrok na de bevrijding naar Amsterdam en later naar Amerika.

Chaim Dasberg

professor Chaim Dasberg

Dinsdag 10 mei 2005 werd de onderscheiding Yad Vashem postuum uitgereikt aan het echtpaar Herre van der Wal en Rimke van der Wal–Hoekstra, destijds met hun kinderen Klaske (1929), Johannes (1936) en Pieter (1940). Het gezin woont in de boerderij aan Westerein 13 in Harich met twaalf koeien. Deze hoogste onderscheiding van de staat Israël werd door hun kinderen in ontvangst genomen. Het 13-jarige Joodse onderduikkind van november 1943 – september 1945 was professor Chaim Dasberg (schuilnaam Herman).

Hij had al meerdere onderduikadressen gehad en voelde zich nergens welkom. Door de genegenheid waarmee hij in dit gezin werd opgenomen, voelt hij zich al snel thuis. Hij wordt behandeld als een eigen zoon en broertje.  Herre van der Wal is donker van uiterlijk met zwart haar, breed gezicht en een niet al te grote lengte. Hierdoor vallen Herman zijn donkere trekken te midden van het gezin niet echt op. Hij wordt opgenomen in een vervalst trouwboekje waarin hij na Klaske en voor Johannes staat ingeschreven als Herman van der Wal, geboren in 1930. Wel moest Herman met zijn Joodse achtergrond wennen aan de Christelijke familiesfeer. Er werd zesmaal per dag hardop gebeden en driemaal per dag uit de Bijbel gelezen. In het begin gaat Herman met Klaske en Johannes naar school maar al snel blijkt dit toch te gevaarlijk. Herman spreekt al snel Fries. Er werd geen geldelijke vergoeding gevraagd en ook niet dat hij op de boerderij mee zou werken. Maar toch wordt hij een jonge landarbeider omdat hij zich anders maar zou vervelen omdat hij niet meer naar school gaat. Dan breekt er een gevaarlijke tijd aan als de actieve verzetsman Tjalke van der Wal (broer van Herre) in Koudum met een nekschot wordt doodgeschoten. De Duitsers hebben ontdekt dat daar onderduikers zijn. Herman blijft zitten waar hij zit in Harich want hij hoort bij het gezin. 

Kort na de bevrijding komt het bericht dat Hermans moeder en zusje hun onderduikperiode hebben overleefd. Het slechte nieuws is dat zijn vader in een concentratiekamp is vermoord. Herman blijft tot november 1945 bij de familie van der Wal. Dan wordt Hilversum de nieuwe woonplaats waar hij van 1947 tot 1949 de middelbare school bezoekt. In dat jaar vertrekt hij met zijn moeder en zusje naar Jeruzalem, waar hij zijn voornaam verandert in Chaim. Hij wordt hoogleraar in de psychiatrie en heeft enorm bijgedragen aan het onderzoek naar en de zorg voor overlevenden van de Holocaust.
Jaren later vertelt hij zijn gezin wat er in Harich met hem is gebeurd en dat hij zijn dankbaarheid niet echt heeft getoond. Zo ontstaat de aanvraag voor de Yad Vashemonderscheiding. Voor deze uitreiking is hij speciaal overgekomen met echtgenote, kinderen en kleinkind. Dasberg vertelde zelf dat hij vijf onderduikadressen had gehad voordat hij bij de familie Van der Wal kwam. Hij voelde zich daar veilig en werd als een eigen zoon en broer opgenomen. “Ik draag Herre en Rimke altijd mee in mijn hart”.

Op de foto staat Herre en Rimke van der Wal met hun drie kinderen: Johannes, Klaske en Pieter. (foto is uit het boek: 100 Jaar Harich)

Dochter Michal Dasberg sprak namens de familie een dankwoord in het Hebreeuws dat door Chaim werd vertaald. Zij sprak:

Wij gaan een bomentuin planten in ons thuisland en een boom wordt benoemd met de naam Klaske, vernoemd naar de zus van mijn vader. Bomen geven schaduw en luwte. Zij zijn het symbool voor bescherming. De bescherming die door jullie heldenmoed in de oorlogsjaren aan mijn vader is gegeven.

Na deze uitreiking gaan de beide families een dag later naar het kerkhof van Harich. Bij het graf van Herre en Rimke neemt Chaim Dasberg op Joodse wijze afscheid van zijn Friese heit en mem. Hij spreekt het gebed voor de overlevenden uit. Vervolgens leggen Chaim, zijn vrouw en hun drie kinderen naar Joods gebruik een kiezelsteentje op het graf. Ook werd de onderduikboerderij op de Westerein bezocht. De namen van Herre en Rimke van der Wal zullen voor altijd gebeiteld staan in de eremuur van Yad Vashem in Jeruzalem.

In het Hollands Maandblad (jaargang 1986, 461-462) staat Dasbergs artikel Onze zielen hebben we zelf gered, waarin hij uitgebreid terugblikt op zijn tijd als onderduiker. 

Alize Boekdrukker

In de Balkster Courant van 13 december 2018 stond dat Alize (Liesje) Boekdrukker van 1942 – 1945 ondergedoken was bij de familie Hans Hoogeveen en Geertje Hoogeveen-Bakker op het adres Lytse Side 12 in Balk. De familie Hoogeveen had daar een metaalbedrijf. Alize Boekdrukker was in 1940 in Amsterdam geboren.

Het echtpaar Vroomen

In het boek: Honderd jaar Harich wordt aangehaald dat bij de familie Lootsma in Harich – destijds wonend op de boerderij “Immermoed” het echtpaar Vroomen is ondergedoken. Mevrouw Vroomen is zwanger en de geboorte kondigt zich bijna aan. Bevallen op een boerderij zonder een vroedvrouw is een probleem. Vandaar dat meneer en vrouw Vroomen naar mevrouw Aaltje de Jong in Oudemirdum worden gebracht. Mevrouw de Jong is oud-directrice van het Leeuwarder Diaconessenhuis in Leeuwarden. Zij was bereid bij de bevalling te assisteren.  Deze mevrouw was niet bang want zij verborg tot aan de bevrijding ook twee geallieerde vliegtuigbemanningsleden.
(JGV: De naam wordt door Steegenga geschreven als “Vromen”).

In datzelfde boek staat het verhaal van een Joodse onderduiker in Harich waarmee het niet goed afliep. Er is daarin geen datum genoemd en geen naam van de onderduikers.

Verzetsman Benjamin Steegenga uit Balk vraagt aan Jelle Landman, Frisbuorren 5 in Harich of hij ook plaats heeft voor een Joodse onderduiker en zijn vrouw. Daarop volgt een positief antwoord. Er zijn wel degelijk grote risico’s aan verbonden. Vanaf het begin verloopt het contact met Landman en de onderduiker stroef. Wanneer op een dag de Joodse landgenoot buiten in het openbaar zijn gebed doet, wordt dit opgemerkt door veehandelaar Foeke Wagenaar. Jelle Landman is hier niet gerust op en gebiedt de man dit voortaan niet meer te doen. “Ast bidde wolst bêst, mar dan dochst it mar op it búthûszolder” (Als je wilt bidden is dat prima maar doe dat maar op de hooizolder). Ook is de Joodse man erg ontevreden over het eten. Hij laat dit duidelijk merken aan Yke, de vrouw van Jelle Landman. Zij is begin twintig en runt het hele huishouden. De onderduiker wil geen varkensvlees eten. Dit is voor de Joden niet koosjer, maar ander vlees is er niet. Wanneer een volgende discussie zeer hoog oplaait, dreigt de man met verraad. “Ik loop naar de vijand en verraad alles wat ik weet”. Dit dreigement is voor Jelle genoeg reden om de gevaarlijke situatie met Benjamin Steegenga te bespreken.

Wat Jelle Landman niet weet, maar Steegenga wel, is dat de boerderij Frisbuorren 5 al het twaalfde adres is van de onderduiker. Vaak is hij al overgeplaatst als gevolg van onenigheid en ruzie. Zodoende weet de man erg veel en het risico wordt te groot. Het in vergadering bijeengekomen verzet besluit dat het niet zo langer kan. De zware beslissing wordt genomen om de man uit de weg te ruimen. Het vonnis wordt ergens in Friesland voltrokken. Sjoukje Veltman – Landman was toen nog een erg klein, maar ze kan zich nog goed herinneren dat ze vanuit haar bed kon horen hoe er ruzie werd gemaakt en geschreeuwd toen de Joodse man en vrouw werden opgehaald.

Philip Mok

Uit www.oorlogsbronnen.nl is onderstaand verhaal overgenomen. Het is de beschrijving van een oorlogsmonument op de begraafplaats in Koudum. De naam van de 1e echtgenote en van het vernietigingskamp is gewijzigd. Verder zijn enkele persoonsgegevens aangevuld n.a.v. artikel Leeuwarder Courant 21 oktober 2026.  (redactie HWG webpagina)

Philip Mok ondergedoken in Bakhuizen

Het grafmonument in Koudum (gemeente Súdwest-Fryslân) is opgericht ter nagedachtenis aan Simon van der Veer en zijn vrouw Grietje Draaijer, die tijdens de Tweede Wereldoorlog met gevaar voor eigen leven een joodse onderduiker in huis namen. Met het gedenkteken uit de familie Mok in Israël haar dankbaarheid voor de geboden hulp. Direct na zijn huwelijk 17 augustus 1933 vertrok het pasgetrouwde echtpaar naar Leeuwarden. Tijdens de bezetting moest Philip Mok (zie foto, geboren op 6 augustus 1910), een Amsterdamse joodse textiel-groothandelaar met zijn gezin onderduiken, bestaande uit echtgenote Henriëtte Koster, geboren op 12 december 1907) en hun op 1 mei 1935 geboren zoon Nico.  In maart 1943 ging Philip op zakelijk bezoek bij Marten de Boer uit Koudum en diens zwager Siemen de Jong uit Balk. Beide mannen waren textielhandelaren en actief in het verzet.  Marten de Boer liet zijn zoon J.M. de Boer contact zoeken met zijn bevriende neef Simon van der Veer in Mirns en deze ging direct akkoord. In mei 1943 ging Mok, die onder de valse naam Jan de Boer leefde, direct “kwartiermaken” bij de familie van der Veer in Mirns. Mok maakte zich geen zorgen om zijn vrouw. De volgende dag keerde Mok opgetogen naar huis terug omdat de familie zich bereid had verklaard het joodse gezin onderdak te verschaffen op hun eenzame boerderij aan de Wiel in Mirns. De schok voor de heer Mok was enorm, toen hij vernam dat zijn gezin door de bezetter bij een razzia was opgehaald en op transport was gezet naar het doorgangskamp Westerbork. Moeder Hendriëtte Koster en hun 6-jarige zoon Nico stierven in het vernietigingskamp Sobibor. Philip Mok keerde alleen terug naar Mirns en verbleef op de boerderij tot aan de bevrijding. Mok werd verzorgd zonder enige financiële verplichting. Hij werd volledig opgenomen in het familieleven van Van der Veer waar nauwkeuring op Philip werd gelet bij bijvoorbeeld als er iemand door de landerijen liep.  In tijden van gevaar kon Mok zich verbergen in een speciaal in de boerderij gebouwde schuilplaats op de hooizolder. Meestal sliep hij daar ook en dan achter een luik dat met een touw van bovenaf gesloten werd. Als er ooit brand zou zijn uitgebroken dan was Omke Mok omgekomen. Het was niet zomaar een loze gedachte omdat de boerderij een paar jaar eerder door hooi was afgebrand. “Omke”, zoals de vier dochters van de familie Van der Veer hem noemden, hertrouwde op 7 mei 1947 met Alida Jeanette van Weezel. Zij kregen een zoon Nico Simon Max. De 1e voornaam was van zijn grootvader), de tweede voornaam was van Simon van der Veer en Max was genoemd naar de broer van zijn moeder. In 1978 woonde deze zoon in Tiberias. Na de bevrijding vond Philip een baan en betaalde op eigen initiatief wekelijks 15 gulden kostgeld aan de familie van der Veer.

Op 17 oktober 1974 werden Simon van der Veer en zijn vrouw de Yad-Vashem onderscheiding toegekend als rechtvaardigen onder de volkeren. De onderscheiding was aangevraagd door de familie Mok uit dankbaarheid voor de geboden hulp. Hun namen staan eveneens vermeld op het Yad Vashem monument in Jeruzalem en op de kopie daarvan in het Joods Holocaust Museum in Washington.
Op 20 oktober 2026 werd in Leeuwarden een “struikelsteen” (hergelegd bij de woning Valkstraat 30 waar de familie Mok woonde. 

Na het overlijden van Grietje van der Veer- Draaijer op 28 april 1978 schreven Omke en Lida dat zij graag de tekst in de grafsteen willen laten opnemen: “Zij heeft niet voor niets geleefd”.

Louis Abram de Vries en Elisabeth de Vries-Scheffer

Elisabeth-de-Vries-Scheffer, foto www.langsdeluts.nl

In Sloten zat op het adres Voorstreek 115 het onderduikersechtpaar Louis Abram de Vries, geboren 23 mei 1915 en Elisabeth de Vries – Scheffer, geboren 28 februari 1916. Zij kwamen van Amsterdam. Mevrouw Zelda Nieuwenhuis, kleindochter van het echtpaar, gaf in 2021 schriftelijke informatie over het verblijf in Gaasterland en Sloten van haar grootouders.

In 1944 tot en met begin juni 1945 hebben zij ondergedoken gezeten bij de moedige en gastvrije Gereformeerde dominee, de heer Johannes Cornelis Everaars en zijn vrouw mevrouw Anna H. Everaars – Rebel.

Louis de Vries, foto www.langsdeluts.nl

Mijn moeder Eva Anna Tiertje* is zelfs op 2 juni 1945 met hulp van oud-verpleegster mevrouw Everaars geboren in de pastorie op de Voorstreek 105 in Sloten. Fantastisch natuurlijk! Anna was vernoemd naar de onderduikmoeder Anna Everaars uit Sloten en Tiertje was vernoemd naar de andere onderduikmoeder Tiertje de Boer–Meijer uit Balk. Voordat zij in Sloten zijn ondergedoken, waren zij in de bakkerij van Piet de Boer in Balk ondergedoken. Mijn grootvader werkte daar in de bakkerij bij het bakken van het brood en oma hielp in de winkel. Dat kon omdat zij geen Joods uiterlijk had. Hier bleven zij totdat zij verraden werden. Van een verblijf in Wijckel is mij verder niets bekend en zijn niet in de verhalen van vroeger doorgekomen.

De bakkerij in Sloten, foto www.langsdeluts.nl

Grootvader is begin juni 1945, eerder dan mijn oma, naar Amsterdam teruggegaan om zowel zakelijk de drukkerij (dat was zijn beroep) als privé (huis) in orde te maken en hun eerste kindje Henriëtte op te vangen dat zij in 1941 via het verzet in Amsterdam hebben laten onderduiken. Grootvader Louis Abram de Vries kwam uit een drukkersgeslacht en hij en zijn vader waren werkzaam en directeur van de beroemde joodse Amsterdamse Joachimsthal die in 1941 werden gedwongen om het Joodsche Weekblad te drukken i.p.v. het Nieuw Israëlitisch Weekblad dat ze tot dan drukten. Het Joodsch Weekblad werd het communicatiekanaal, onder redactie van de Joodse Raad, om de joden te informeren. De drukkerij is gezwicht voor de druk van de Duitsers om het Joodsche Weekblad te drukken onder voorwaarde dat alle medewerkers en gezinnen een Sperr zouden krijgen. Deze Sperren hebben tot ca. medio 1943 gewerkt. Daarna helaas niet meer. Daarom zijn mijn opa en oma naar Friesland gegaan. Mijn overgrootvader en zijn vrouw (Isaäc de Vries en Jetje de Vries–Goud) zijn opgepakt en hebben drie maanden in Westerbork gezeten. Wonder boven wonder zijn ze medio september 1943 vrijgelaten en direct daarna in Amsterdam ondergedoken. Mijn oma overleed – 41 jaar oud – op 4 juli 1957 in Amsterdam. Grootvader Louis Abram overleed – 78 jaar oud – op 22 februari 1994 in Amsterdam”.

De drie voornamen van de jonggeborene op 2 juni 1947: Eva is genoemd naar joodse traditie: Anna naar de Gereformeerde domineesvrouw en Tiertje naar de Hervormde bakkersvrouw.

Louis Sanders en Froukje Sanders-Polak

Louis Sanders en Froukje Sanders – Polak

Het echtpaar had een kunsthandel aan de Leeuwarder Sint Jacobsstraat. In 1937 had Louis ( ook wel als Salomon aangeduid) de winkel van zijn ouders overgenomen. Op 5 november 1941 moest op last van de Duitse bezetter de winkel dicht. Zij nemen de valse achternamen Zandstra en Van der Pol aan. In de onderduiktijd verhuizen zij 19 keer van adres en wisten zich meermalen door een overhaaste vlucht uit handen van de jodenjagers te houden. De bevrijding beleefden zij in Sloten bij de familie Assueres de Boer en Anna Maria Gezina de Boer-Spitzen. Zij vertrekken weer naar Leeuwarden om hun winkel opnieuw te openen.

In het boek ” Friesland 1940-1945” (uitgifte 1980) is het volgende nog aan hun verhaal toegevoegd:

Het joodse echtpaar Sanders uit Leeuwarden begon op 3 februari 1943 aan een bange onderduikperiode die tot in de aprildagen van 1945 duurde. Zij hadden hun vege lijf weten te redden mede dankzij de hulp van legio mensen in geheel Friesland die hun voor een kortere of langere duur een schuilplaats verschaften. Tenslotte kwamen zij in de Zuidwesthoek terecht. De angsten en ontberingen die zij beleefden waren onbeschrijflijk. De familie van zowel man als vrouw zijn welhaast geheel door de Duitsers en hun handlangers uitgemoord. De heer Sanders overleed in 1963 en zijn echtgenote sloot de kunsthandel vier jaar later en vertrok naar Naarden.

Assueres de Boer en Anna M.G. de Boer-Spitzen. Trouwfoto 27 augustus 1936.

Het kinderloze echtpaar de Boer was vanaf 1936 boer en boerin op de boerderij aan de Jeen Hornstraweg 24 in Wijckel. Assueres de Boer was drager van de Pauselijke onderscheiding “Pro Ecclesia et Pontifice”.

Tragiek bij deze oorkonde is dat het is gedateerd op 1 november 1989, de dag van het hoogfeest van de Allerheiligen. Het is op deze dag dat beiden bij een auto-ongeluk om het leven zijn gekomen.

Henriette de Bruin-Italie en Betty de Bruin

Henriette-de-Bruin-Italie

Moeder en dochter ondergedoken in Gaasterland
In de Tweede Wereldoorlog is van eind 1943 tot en met de bevrijding op 17 april 1945 moeder Henriette de Bruin–Italie en haar dochter Betty de Bruin ondergedoken geweest in Gaasterland. Moeder verbleef in Balk en dochter Betty in Wijckel.

Dit verhaal is in de eerste plaats een samenvatting van de uitgebreide familiewebsite: http://jadeboer.nl/BettydeBruinInl.htm. Daaraan zijn gegevens toegevoegd van de website: www.allefriezen.nl. Tenslotte is het verhaal aangevuld met gegevens van de moeder uit het boek Gescheurd Land.

Het gezin De Bruin

Betty de Bruin

Vader: Aron de Bruin, geboren op 14 april 1890 in Leeuwarden. Aron werd op 30 september 1942 om het leven gebracht in Oswiecim (Auschwitz), Polen.
Moeder: Henriette de Bruin – Italie, geboren 17 augustus 1894 in Amsterdam. Aron en Henriette trouwden op 23 oktober1918 in Zaandam.
Zij kregen drie kinderen:

  • Dora de Bruin, geboren 10 april 1921 in Leeuwarden. Zij werd verpleegster. Gedood op 28 april 1944 in Auschwitz.
  • Herman de Bruin, geboren 16 april 1923 in Leeuwarden. Stierf op 3 februari 1945 tijdens de “Dodenmars” vanuit het concentratiekamp Groß-Rosen in Polen.
  • Betty de Bruin, geboren 23 juni 1931 in Leeuwarden.

Vader Aron had een zakkenhandel in Leeuwarden. Zijn pakhuis stond aan de Noordersingel en de Paul Krügerstraat 39 in Leeuwarden was het woonadres. Hier werd Betty geboren. Betty had een zeer normale jeugd. De straat was voor de kinderen die dan ook altijd buiten speelden. Er stond maar één auto voor een deur. Ze tolden, knikkerden en sprongen touwtje naar hartenlust. Vervelen deed ze zich nooit. De school, waar ze naar toe ging op zesjarige leeftijd, was de openbare lagere school 7, ook wel ‘Túnsjeskoal’ genaamd. Ze kreeg van huis uit een liberaal Joodse opvoeding mee.

De oorlogsdreiging in Europa nam toe en was ook in Leeuwarden het onderwerp van gesprek. Betty, die zoals de meeste kinderen tegen haar vader opkeek, hoorde hem zeggen dat de oorlog niet naar Nederland zou komen. Zij geloofde dat onvoorwaardelijk. Toch kwam de Duitse inval.

Vanaf 20 oktober 1941 moesten alle joodse kinderen uit Friesland naar één Joodse school aan het Jacobijnerkerkhof. Daar waren twee lokalen in gebruik: één lokaal voor de klassen 1 t/m 3 en één voor de klassen 4 t/m 6. Betty moest hier ook heen en kreeg op woensdagmiddag Hebreeuwse les. Nadat haar vader door de Duitsers was weggevoerd, nam Dora, die in een Amsterdams ziekenhuis werkte, maatregelen om niet aan de Duitsers uitgeleverd te worden.

Voor Betty had zij een plaatsje in een weeshuis gereserveerd in Amsterdam wel te verstaan. Met de Jodenster op, moest de 11-jarige Betty met haar zus per trein naar Amsterdam. Daar kwam ze in het Joods meisjesweeshuis aan de Rapenburgerstraat terecht waar ze niemand kende. Er heerste hier difterie, een besmettelijke ziekte die de Duitsers op een afstand moest houden. Heel af en toe kwamen haar tante en zus op bezoek. Ze kreeg verschrikkelijke heimwee. Nadat Dora een bezoek aan haar oom en tante in Leeuwarden had gebracht, kreeg ze daar een adres om onder te duiken. Betty reisde tot haar grote opluchting terug naar Leeuwarden. Hier verbleven ze eerst een paar nachten bij de familie Klaas van Wieren, die een horlogezaak had in Leeuwarden, om op verder vervoer te wachten.

Betty’s serviesje

Het was 10 december 1942 toen agent Halma met Betty achter op zijn fiets naar Rinsumageest ging om haar bij rijksveldwachter Pals onder te brengen. Wel had ze eerst al haar speelgoed aan haar vriendin Boukje Evenhuis in bewaring afgegeven.  Na de oorlog kreeg ze van haar alles weer terug. Het serviesje staat nog altijd in een vitrine in haar woonkamer.

Pals zorgde weer op zijn beurt dat Betty onderdak kreeg bij de familie Wijma in het dorp. Dora was daar nu ook. Betty kreeg de onderduiknaam van Betty de Wit en moest de hele dag binnenblijven. Het onderduiken voor Betty was echt begonnen…

Moeder Henriette en dochter Betty samen ondergedoken
Moeder Henriette was inmiddels uit veiligheidsoverwegingen in Huizum opgenomen in de particuliere Borniakliniek voor patiënten met psychische problemen. Maar dat vertrouwde dochter Dora niet meer door ervaringen met haar opgepakte tachtigjarige oma in een Amsterdams bejaardentehuis. Daarom werd er in februari 1943 voor moeder een onderduikadres in een afgelegen arbeidershuisje van Jan de Roos (1918-1957) en Pietsje de Roos–Dijk (1917-2009) gevonden in Sybrandahús. Zij kon daar de eenzaamheid niet aan en daarom kwamen Dora en Betty bij toerbeurten een weekend bij haar. De afstand was geen probleem want het was maar een uur lopen.

Na enige tijd ging Betty bij haar moeder in Sybrandahús wonen en Dora bleef in Rinsumageest achter. Moeder Henriette en Betty moesten weer – tijdelijk – verhuizen want Pietsje moest bevallen van haar tweede kind. Ze kregen daarom onderdak bij de ouders van Pietsje in Birdaard. Na de bevalling keerden ze weer terug. In de kamer voor Jan en Pietsje waren de beide bedsteden nu in gebruik. Moeder Henriette en Betty moesten naar de zolder van het bûthús (koestal) verhuizen. Dat gebeurde via een smalle ladder en op de zolder stond een tweepersoonsbed voor moeder en Betty. Als ze naar toilet moesten dan gebeurde dat in een pot op bed. Het geluid werd door de dekens gesmoord. Het was voor onderduikmoeder Pietsje een hele opgave om het eten op de zolder te krijgen. Alles moest ongemerkt gebeuren en dat leverde eenmaal een gevaarlijk moment op als er plotseling bezoek kwam en Betty een kriebelhoest kreeg die in bed moest worden gedempt.

De onderduiktijd ging enige tijd goed totdat op 21 oktober 1943 Jan de Roos ’s morgens lijkbleek en buiten adem thuiskwam. Hij had gehoord dat er een razzia in Rinsumageest gaande was doordat er verraad was gepleegd. Betty en haar moeder moesten direct vertrekken. Jan de Roos kende in Dokkum een taxichauffeur (Van der Woude?) die boven een garage woonde en van de “goede kant” was. Betty en moeder gingen lopend op weg en Jan kwam er op de fiets met een tasje achteraan. Wel werd Dora opgepakt en tegelijk met het Joodse echtpaar Van Minden naar Leeuwarden overgebracht om van daaruit naar Duitsland getransporteerd en omgebracht te worden.

Bij de taxichauffeur zijn ze een paar weken geweest. Dat duurde niet lang want het was te gevaarlijk omdat Duitse soldaten de garage regelmatig in- en uitliepen. In Leeuwarden had Betty het adres van de familie Cuperus aan de Vegelinstraat gekregen via haar broer Herman. Dat verblijf werd geen succes omdat gastheer Cuperus nerveus en doof was en omdat hij steeds meende dat er Duitsers aanbelden. De L.O. (Landelijke Hulp aan Onderduikers) nam maatregelen en vond voor hen een tijdelijke opvangplaats in Scharnegoutum bij boer Marten de Jong. Ze moesten met z’n tienen in een soort van hooiberg verblijven. Er was een prachtige schuilplaats gemaakt dat bestond uit een grote kamer van pakken stro met daaroverheen een mestvaalt. Er was al een Joods meisje en daarom was er voor Betty geen plaats. Na een paar dagen vertrokken ze weer want boer De Jong kon hen er niet bij hebben.

Door bemiddeling van “Reade” Rinke de Boer – een onderduiker en tevens ijverig verzetsman in Gaasterland en afkomstig van Scharnegoutum – werden Betty en haar moeder nu naar Wijckel gebracht waar beiden bij de familie Teun Visser en een oma werden ondergebracht. Ze kregen een eigen kamer. Als ze de wc in de stal niet konden gebruiken, dan moest de eigen ontlasting in de kachel worden opgestookt. De ontstane geur was niet aantrekkelijk. De oma bij Visser kon de situatie niet aan en werd zeer nerveus. Weer moest er worden verhuisd en in Sloten was een nieuw onderduikadres geregeld bij de familie Koopman en hun 2 kinderen Joke en Jaap. Stoffel Koopman sprak haar altijd aan met de naam Jetske in plaats van Betty. Zoon Joop Koopman werkte in Duitsland maar toen hij met verlof thuiskwam, wilde hij niet meer terug en besloot onder te duiken. Hierdoor was het adres van de familie Koopman niet meer vertrouwd en weer moest er weer verhuisd worden.

Menno van Coehoornweg 17, Wijckel
het echtpaar Ate de Boer en Geeske de Boer-Postma, trouwfoto 3 juli 1941

Er werd contact gezocht met de onvermoeibare verzetsman en jodenhelper Benjamin Steegenga in Balk. Die wist het echtpaar Ate de Boer en Geeske de Boer-Postma in Wijckel aan de Menno van Coehoornweg 17 zo ver te krijgen dat zij Betty in huis namen.

Ate en Geeske hadden een zoon Johan van anderhalf jaar terwijl Geeske in verwachting was van haar tweede kind.

Ate de Boer (1915-1990) was in Oosthem geboren en op 1 januari 1934 in Sondel gekomen als onderwijzer aan de basisschool. Hier had hij zijn vrouw Geeske (1915-2000) leren kennen. Zij was de dochter van veehouder Klaas Postma en Klaske Mulder aan De Hege Bouwen in Nijemirdum. Hier verbleef al een onderduiker: Josef Pomeranz. Bij Ate en Geeske was alleen plaats voor Betty. De familie Postma heeft in 2006 de Yad-Vashemonderscheiding postuum uitgereikt gekregen op aanvraag van Josef Pomeranz.

Betty blijft in Wijckel en Moeder gaat naar Balk
Betty kwam op 4 februari 1944 bij de familie Ate de Boer en moeder Henriëtte kreeg onderdak in Meerweg 12 te Balk bij het gezin van de fouragehandelaar Jacob Annes Strikwerda, zijn vrouw Geertje Strikwerda – Burggraaf en kinderen. Hier werd moeder Henriëtte liefdevol in het vertrouwde gezin opgenomen zodat Betty zo nu en dan bij haar moeder op bezoek kon komen.

Meerweg 12, Balk
foto www.langsdeluts.nl

Het gezin de Boer en Betty konden het goed met elkaar vinden. Al vrij snel beheerste ze de Friese taal. Met zoontje Johan, een buurmeisje van noodslachter Klijnsma en een ander joods onderduikmeisje Alie Meijers was ze regelmatig aan het spelen. Dat meisje was in februari 1945 meegekomen als onderduikster met de uit zes personen bestaande slagersfamilie Ynze de Jong uit Lemmer. Alie was een jaar ouder dan Betty. Ze sliepen bij elkaar. Op een nacht vroeg Alie aan Betty of haar familie nog terug zou komen na de oorlog. Betty zei dat ze zeker dacht van wel. Alie zei dat ze daarin niet geloofde. Betty schrok heel erg; misschien wel voor de eerste keer drong de verschrikkelijke situatie in zijn volle omvang tot haar door.

In de laatste weken van de oorlog verbleven er dus nu 13 personen in de kleine woning in Wijckel. Het was wel erg behelpen want er werd geslapen op 2 kleine slaapkamers en op zolder. Er werd gescheiden gekookt en ’s avonds zat men afwisselend bij elkaar. Betty kon zich redelijke vrijheid veroorloven omdat er verteld was dat zij een nichtje van mevrouw de Boer was. Beiden hadden donker haar en bruine ogen. Als gevolg daarvan kon ze regelmatig door het Wijckelerbos lopen om melk op te halen bij boer Fedde Visser. Maar op een bepaald moment had ze een jongen daar wat van haar personalia verteld en toen mocht ze er niet meer heen. Doordat er evacués uit Arnhem en omgeving in Wijckel kwamen met een donker uiterlijk, kon Betty zich ook meer op straat vertonen.

In de nacht van 16 op 17 april had Betty ‘s nachts vanuit haar slaapkamer lichtflitsen aan de hemel gezien. Dan is daar haar bevrijding op 17 april 1945 als ze de Canadese bevrijders door Wijckel ziet komen en met hen in contact komt.

Henriette’s onderduikerskaart

Mevrouw de Bruin had zich in de 15 maanden onderduiktijd bij het gezin Strikwerda in Balk leren kennen als een bijzondere vriendelijke en aangename gast. Ze hielp in de huishouding en de toen 20-jarige Setske Strikwerda herinnerde zich nog levendig de bakproducten van “tante” Henriette’s hobby. Omdat de Strikwerda’s een fouragehandel hadden was daar veel aanloop van klanten. Hoewel meerdere mensen iets gemerkt moeten hebben, is alles in die periode goed gegaan. Een paar huizen verderop was bakker Piet de Boer gevestigd.

Setske had wel opgemerkt dat daar een vrouw werkte die zij niet kende. En als zij als buurmeisje in de bakkerij kwam dan was daar een man die een enorme gelijkenis vertoonde met “tante” Henriëtte. Maar zij sprak daar niet over. Na de bevrijding bleek dat bakker De Boer onderdak had geboden aan het joodse echtpaar De Vries uit Amsterdam. De heer De Vries bleek een volle neef te zijn van mevrouw De Bruin. Zij hadden beiden maandenlang een paar huizen van elkaar vandaan ondergedoken gezeten zonder dat men dat van elkaar wist.

Naar huis
Zo snel als mogelijk, gingen moeder Henriëtte en Betty terug naar hun oude woonplaats Leeuwarden om weer in hun eigen huis te gaan wonen. Maar de teleurstelling was groot toen bleek dat er een andere familie in hun woning zat. Het was de familie Tjibbe Jacob Overdijk. Zij hadden het pand gehuurd van de familie Houbein die het op hun beurt hadden gekocht van de Stichting “Niederländische Grundstücksverwaltung”. Dat was een stichting die alle Joodse onroerende goederen overnam en beheerde op last van de Duitse bezetter. Zij werden weer tijdelijk door de familie Van Wieren in de Peperstraat opgevangen. Die woonden boven de winkel en telkens als de winkelbel ging, sprintte Betty naar beneden in de hoop dat haar vader, broer en zuster waren teruggekeerd. Dat gebeurde helaas niet want van het Rode Kruis was later bericht gekomen dat haar vader, zuster en broer gestorven waren.

Op 16 mei 1945 konden moeder en dochter toch weer in hun eigen Leeuwarder huis terecht in de Paul Krügerstraat 39. Tot aan 22 augustus 1948 hebben beide families in het huis aan de Paul Krügerstraat gewoond. Mevrouw de Bruin mocht de huuropbrengsten tot 12 mei 1948 ontvangen toen de familie Overdijk was vertrokken.  Moeder had na de bevrijding geen geld voor haarzelf en voor Betty, maar gelukkig was er een oom, Joop Cohen, die enkele jaren financieel voor hen zorgdroeg. Hij had een zakkenhandel in Frankrijk waar hij naar toe was gevlucht.

Terugziend op de onderduikperiode hebben ze veel geluk gehad en de ruimte om zich niet te vervelen. De gezinnen waren goed voor hen geweest en er was altijd goed voor hen gezorgd. Mevrouw de Bruin-Italie overleed op 15 februari 1991.

Yad Vashem onderscheiding
Op 29 januari 2009 was er een plechtige bijeenkomst in de raadzaal van het oude raadhuis van de gemeente Gaasterlân-Sleat in Balk. Op verzoek van Betty de Bruin was de Yad-Vashemonderscheiding aangevraagd en postuum toegekend voor haar onderduikouders Ate – en Geeske de Boer.

Deze onderscheiding wordt uitgereikt door de staat Israël, als dank voor hulp van niet-Joden aan vervolgde Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bij deze onderscheiding hoort de titel Rechtvaardige onder de Volkeren.

Alle gasten werden welkom geheten door burgemeester Willem Hoornstra van de gemeente Gaasterlân-Sleat. Het verhaal van Betty haar onderduiktijd werd voorgelezen. Joop Levy reikte de onderscheiding uit aan zoon Johan de Boer. Er werd een gedicht voorgedragen en er volgden toespraken door Betty zelf, familie, vrienden en bekenden. Het geheel werd omlijst door muziek van Bram en Nina, familie van Betty. Na afloop werd er gebruik gemaakt van een door de gemeente Gaasterlân-Sleat aangeboden receptie.

Het zat Betty dwars dat zij niet een onderscheiding had aangevraagd voor de familie Strikwerda waar moeder 15 maanden was ondergedoken geweest.

De familie Barend

Jelle en Jeltje de Vries met Bert Barend

Er zijn meerdere verhalen geschreven over het verblijf van het onderduikersgezin van Philip Barend bij het kinderloze echtpaar Jelle de Vries en Jeltje de Vries-Haga in Oudega. Zij hadden een – inmiddels afgebroken – boerderijtje met 30, 35 koeien aan de Ige Galamawei in Oudega. Het verhaal is ook bekend geworden omdat de tv-persoonlijkheid Frits Barend (1947) een zoon is van het echtpaar Barend. Het eerste gedeelte is een samenvatting, samengesteld uit meerdere boeken en publicaties. Het tweede verhaal is overgenomen van de toenmalige site www.bevrijdingsverhalen.nl. Het is geschreven door de echtgenote van Frits,  schoondochter Marijke Barend–van Haeften.  Het derde verhaal is van Uilke de Koe die  als buurjongetje zijn ooggetuigenverslag heeft opgeschreven.

Bij een razzia, op zoek naar onderduikers, in Oudega maart 1945, klopt een Duitse soldaat en een landwachter op de boerderijdeur van het echtpaar Jelle de Vries (1909) en Jeltje de Vries-Haga (1911). Jeltje opent de deur en aan haar wordt gevraagd of zij onderduikers in huis hebben. De landwachter ziet een vrouw achter Jeltje staan met een Joods uiterlijk. Hij zegt haar dat zij mee moet naar het politiebureau in Sneek. Deze vrouw is Betty Barend–van der Kar (1917). Met haar man Philip Barend en de zoon Awraham Philip “Bert” (september 1942) zijn zij hier bij dit echtpaar vanaf begin 1944 hartelijk welkom geweest als onderduiker. Het gezin Barend is eind 1942 uit Amsterdam opgehaald door Bouke Van der Wal uit Balk, de groothandelaar in levensmiddelen. Deze werkt samen met de Jouster Jodenhelpers Sjoerd Wiersma en Uilke Boonstra.

De familie Barend is in eerste instantie gastvrij – en zonder vergoeding –  ondergebracht bij de familie Bosma in Wijckel; een gezin met 4 kinderen. Na twee maanden wordt een nieuw onderduikadres gevonden in Woudsend. Na vijf maanden vertrekken ze weer omdat ze zich daar niet meer veilig voelen. Daar komt nog bij dat ze daar moeten betalen. Dan horen zij de duikouders zeggen dat die het geld nu wel binnen hebben en dat ze daarom morgen maar moeten vertrekken. Zij gaan naar de familie Bokma in Harich en van daaruit naar het echtpaar Jelle en Jeltje de Vries – Haga in Oudega. Gelukkig wordt de familie De Vries bereid gevonden het gezin Barend op te nemen. Vanaf het begin is er bij zowel de familie De Vries als bij het gezin een warme en hechte band.

Bij haar aanhouding moet mevrouw Barend direct mee en ze wordt op een tandem gezet. Zij weigert daarbij om mee te trappen. Haar man, haar zoon Bert en Jelle de Vries zijn op het land aan het werk en zijn niet aangehouden. Mevrouw Barend is begin 1945 op transport gezet naar Westerbork waar zij tot aan de bevrijding gebleven is.

Direct na de bevrijding stapt Philip Barend op de fiets om in Westerbork te informeren naar de verblijfplaats van zijn vrouw. Hij komt daar niet aan want onderweg bij Wolvega komen ze elkaar al tegen. Mevrouw Barend is al lopend op weg gegaan naar Oudega. In de periode van aanhouding tot aan de bevrijding was zij sterk vermagerd, maar gelukkig was ze nog gezond en nu helemaal vrij.

Het portret door Marijke Barend–van Haeften

Frits Barend kreeg bij zijn geboorte in 1947 als tweede naam de naam ‘Jelle’ mee. Het is een verwijzing naar de oorlogsgeschiedenis van zijn ouders die lange tijd samen met zijn broertje Bert in Friesland ondergedoken zaten. Zijn moeder, Betty Barend-van der Kar (1917), werd in maart 1945 opgepakt en naar kamp Westerbork gebracht.

Betty van der Kar werd in 1917 geboren als eerste kind van Sophia Polak en Philip van der Kar. Na haar zouden nog een broer en zusje volgen, Sieg en Mary. Eerst later zal blijken dat haar ouders, Sieg en Mary diep in het verzet zaten.

Aan het begin van de oorlog trouwde ze met Philip Barend – roepnaam Flip. Dat was mede op aandringen van haar schoonouders, omdat allen toen nog hoopten dat een huwelijk een soort bescherming zou bieden tegen de praktijken van de nazi’s. De gedachte daarachter was dat Joodse families met eventuele kinderen bij elkaar zouden mogen blijven en ontzien werden in de “werkkampen” in Polen en Duitsland. Al was het huwelijk in januari 1941 dus een “oorlogshuwelijk” en hadden donkere wolken zich boven Nederland samengepakt, het werd ook in oorlogstijd uitgebreid gevierd. Vreugde gaat voor verdriet in de Joodse traditie en het was destijds net als nu weer gebruikelijk, groots uit te pakken met allerlei optredens en een mooi diner.

Het feest vond in Amsterdam plaats in het populaire gebouw Eik en Linde op de Plantage Middenlaan, vlak bij de Hollandsche Schouwburg en midden in de zogenaamde Jodenbuurt. Er werd een feestelijke “Mode-Show Revue” aan het bruidspaar aangeboden. Als ceremoniemeesters fungeerden de broers van de echtelieden, Sieg van der Kar en Maurice Barend. Een oom en tante van de bruidegom hadden de revue geschreven, terwijl een goede vriendin met de “revuegirls” diverse dansen en liedjes had ingestudeerd. De namen van alle genodigden die optraden, stonden in een draaiboek. Het is achteraf uiterst wrang om te weten dat nauwelijks twee jaar later al meer dan de helft van het revuegezelschap was vermoord. Kort na hun huwelijk verhuisde het jonge echtpaar Barend naar Groningen. Flip ging er als vertegenwoordiger van de Amsterdamse textielfirma Alex Meijer werken, het familiebedrijf van een oom. Abraham Barend, de vader van Flip, werkte er ook.

Halverwege 1942 al werden vader en zoon Barend naar een werkkamp voor Joden in Orvelte gestuurd, op vier kilometer afstand van doorvoerkamp Westerbork. Daar moesten ze heide ontginnen en aardappelen rooien. Sinds oktober 1941 hadden de nazi`s een veertigtal van dat soort kampen ingericht. Ze fungeerden in feite als wachtkamers voor verder transport naar Westerbork en de vernietigingskampen.

Betty was inmiddels zwanger en eind september 1942 uitgerekend. Daarom vroeg ze bij het Gewestelijk Arbeidsbureau tijdelijk verlof aan voor haar man, zodat hij aanwezig kon zijn bij de geboorte van hun eerste kind. Dat werd hem voor maximaal twaalf dagen verleend, van ongeveer drie dagen voor tot negen dagen na de geboorte.

In Groningen werd op 23 september in het ziekenhuis een zoon geboren.  Eenmaal in dat ziekenhuis “schonken” medici de jonge vader Flip een besmettelijke ziekte. Ze verklaarden dat het medisch onverantwoord was hem terug te sturen naar Orvelte en hielden hem uit voorzorg in quarantaine in een ziekenhuisbed. De Duitsers waren als de dood voor besmettingen en geloofden de artsen. Die redden daarmee uiteindelijk zijn leven. Betty’s schoonouders werden begin september al doorgestuurd richting Auschwitz en werden nog voor de geboorte van hun eerste kleinzoon vermoord.

Met man en kind verliet Betty na een paar dagen midden in de nacht het ziekenhuis. Twee dagen later werd de baby, slechts in aanwezigheid van zijn ouders, door een lokale moheel volgens de officiële rabbinale rituelen besneden en kreeg hij de naam Awraham Philip, roepnaam Bert. In de loop van 1943 begaf het jonge gezin Barend zich, op last van de bezetter, naar Amsterdam. Ze moesten op de Tugelaweg in Oost gaan wonen. Daar werden Joden van buiten de stad samengebracht omdat ze dan makkelijker opgehaald konden worden en naar de Hollandsche Schouwburg gebracht. Die schouwburg fungeerde als verzamelpunt voor Joden die naar Westerbork werden doorgestuurd. Betty had al een koffertje voor haar zoon, man en zichzelf klaargemaakt, maar haar man overtuigde haar dat ze het huis moesten verlaten.  Hij zegt: ‘We laten ons niet ophalen; we gaan hier weg en lopen naar je ouders in de Molenbeekstraat.’

Wanneer ze daar een dag zijn, wordt er in de middag hard gebeld. Die ochtend had Betty’s jongere zuster Mary op straat een buurvrouw gesproken die vroeg hoe het met haar oudere zuster en haar kindje ging. Mary zei dat ze eigenlijk niets mag zeggen, maar de buurvrouw lacht om haar wantrouwen. Ze woont immers al een paar jaar op nummer 20 en kent de familie Van der Kar toch al van voor de oorlog. Dan fluistert Mary dat Betty met man en zoontje even naar het ouderlijk huis is gekomen en dat het goed gaat. Als Betty`s moeder Sophie opendoet, staan een Amsterdamse politieagent en een Duitser van de beruchte Grüne Polizei voor de deur. Ze hebben een tip gekregen dat de familie Van der Kar een Joods gezin dat zich had moeten melden onderdak heeft verschaft. De Duitser doorzoekt het huis, de Nederlandse politieagent moet van Betty`s moeder beneden op de stoep blijven staan. ‘Die Duitser is gestuurd, die kan er niets aan doen, maar jij moet het niet wagen mijn huis te doorzoeken’, zegt ze met een overtuiging die geen ruimte biedt voor twijfel tegen de Nederlandse diender. Dan voltrekt zich een wonder. De Duitser bekijkt eerst de benedenverdieping van het huis, ziet niemand en loopt vervolgens de trap op naar boven waar Betty`s zoontje in bed ligt. Hij opent de deur van de zolderkamer en moet daar de gezochte baby hebben gezien. Haar man Flip Barend is bij de huiszoeking meteen uit het zolderraam geklommen en via het platte dak en een open raam bij behulpzame buren naar binnen geklommen. Betty zelf heeft zich in een gammele zolderkast verstopt.

De Duitser doet de deur van de kamer waar de baby ligt dicht, gaat weer naar beneden en zegt tegen de wachtende Nederlandse agent dat er ‘keine Juden’ zijn. Hoewel de buurvrouw uit de Molenbeekstraat dus niet haar ‘kopgeld’ – f 7,50 voor iedere verraden Jood – heeft kunnen incasseren, wordt het gezin de grond in Amsterdam toch te heet onder de voeten en besluit het onder te duiken. De moeder, broer en zuster van Betty zitten in het verzet en hebben contact met een Friese verzetsgroep in Gaasterland die wordt geleid door Sjoerd Wiersma en zijn vriend Uilke Boonstra. Via deze groep worden de drie geholpen.

Betty wordt met man en zoontje Bert tijdelijk ondergebracht bij de familie Bosma uit Wijckel. De Bosma’s zijn gastvrij, zorgen goed voor de familie uit de grote stad en willen voor de opvang geen geld ontvangen. Maar de drie kunnen niet lang blijven bij het gezin dat zelf al vier zoons telt. Na twee maanden komen ze terecht bij een gezin uit Harich dat minder goede bedoelingen heeft. Daar moet worden betaald. Betty vertrouwt het na een paar weken niet meer en wil weg als ze in het Fries hoort zeggen: ‘We hebben het geld voor de kamer eruit, ze kunnen vertrekken.’ Na wat omzwervingen worden ze begin 1944 ondergebracht bij Jelle en Jeltje de Vries-Haga die in een afgelegen boerderij in de wei tussen Oudega en Kolderwolde wonen. Het blijkt een warm nest te zijn. Als ze midden in de nacht aankomen, treffen ze de tafel rijkelijk gedekt en staat een opgemaakte wieg klaar voor de kleine Bert.

Beppe de Vries, Jeltje de Vries en Betty Barend met Bert

Vooral Bert heeft het goed op de boerderij. Jelle en Jeltje hebben zelf geen kinderen en zijn dol op hem. En die genegenheid is al gauw wederzijds. Bertje wordt in hun trouwboekje door het verzet als zoon Albert bijgeschreven en dat hebben ze er nooit meer uit laten halen. Flip en heit kunnen het ook goed met elkaar vinden en de vertegenwoordiger in stoffen werkt gewoon mee op het land. Betty moet mem helpen in de huishouding. Met slootwater maakt ze melkgerei en melkbussen schoon.

Als beppe, de moeder van heit, in het najaar van 1944 overlijdt, verhuizen heit en mem met hun onderduikers naar haar boerderijtje aan de rand van Oudega.

Hoewel het hele dorp weet dat bij Jelle en Jeltje drie Joden zijn ondergedoken, heeft niemand hen verraden en, in Berts woorden, het “kopgeld” van f. 22,50 opgehaald. Dat was het standaardbedrag dat men kreeg voor iedere verraden Jood.

Maar in de eerste maanden van 1945 worden talrijke razzia’s in Friesland gehouden. De rossig-blonde Bert slaapt nog wel op de boerderij bij heit en mem, maar zijn ouders zijn uit voorzorg elders ondergebracht. Betty slaapt aan de overkant bij de familie De Koe met de dochter in één bed en Flip brengt samen met een zoon de nacht door in een skûtsje. Dat is expres aan de overkant van de vaart aangemeerd, omdat je er dan niet makkelijk bijkomt en het daar niet snel doorzocht kan worden. Dat hebben ze goed bedacht, want begin maart gaat het mis en wordt Betty opgepakt. Ze belandt op het politiebureau in Sneek, en wordt mishandeld en langdurig hardhandig ondervraagd. Maar ze laat niets los. Ze is een sterke vrouw en vreest dat, als ze iets vertelt, dat ernstige gevolgen zal hebben voor haar man en zoontje, de familie De Koe en Jelle en Jeltje de Vries.

Betty wordt naar Westerbork vervoerd, waar ze half maart 1945 aankomt. Ze moet meteen gaan werken en in de keuken aardappelen schillen. Omdat er na de spoorwegstaking uit september 1944 geen transporten meer naar de vernietigingskampen gaan, is het leven in het kamp relatief niet al te beroerd voor haar. Ze ontmoet er diverse oude bekenden en van een Duits-Joodse vriendin die in een geprivilegieerde positie in het kamp verkeert, krijgt ze wat extra eten dat boven op de spoelbak van de wc is gelegd.

Op 12 april wordt ze samen met zo`n 875 andere gevangenen door de Canadezen bevrijd. Op de kreet `De Tommy`s zijn er’, loopt iedereen het kamp uit om hen te verwelkomen. De bevrijders verrassen de kampbewoners met heerlijkheden als chocola en sigaretten. Hoewel de SS is vertrokken, moeten de gevangenen voor hun eigen veiligheid in Westerbork blijven, omdat nog niet heel Nederland is bevrijd. Zodra Friesland is bevrijd, vertrekt Flip op een oude fiets met harde banden naar Westerbork om zijn vrouw op te halen. Betty is vermagerd, maar beiden zijn gezond en vrij.

Jeltje de Vries, Betty Barend en Bert

Het vertrek van de familie Barend uit Friesland is voor de Amsterdammers en de Friezen een traumatische aangelegenheid. Heit en mem brengen hun onderduikers naar de boot in Lemmer. Het gehuil van Jelle is, volgens Jeltje, tot aan de overkant van het IJsselmeer in Amsterdam te horen geweest. Hij is ontroostbaar en zit nog uren te huilen. In Amsterdam vragen Betty en Flip uit angst voor een nieuwe vervolging bij de burgerlijke stand voor hun zoontje Bert meteen een vergunning aan om zijn officiële, Joods klinkende naam Awraham te veranderen. Met Koninklijke toestemming wordt al in augustus 1945 zijn naam in Albert gewijzigd.

Bert mist zijn heit en mem en het leven op het land intussen net zo erg als Jelle en Jeltje hem en zijn ouders missen. Daarom koopt Flip Barend in Amsterdam-West een melkzaak voor ze. De families zijn dan dichter bij elkaar en kunnen elkaar zien wanneer ze maar willen. Maar de twee geboren Friezen kunnen niet wennen aan het leven in de grote stad en na een tijdje vertrekken ze tot ieders teleurstelling weer naar Friesland.

In 1947 wordt Frits Jelle geboren. Frits, omdat dat eventueel voor de Duitse naam Fritz kan doorgaan en Jelle naar de Friese onderduikgever. Hoewel zijn ouders samen met zijn broertje de oorlog overleefden en hij na de oorlog nog is geboren, loopt hun huwelijk in 1953 spaak. Niet alleen laat Flip het gezin daarna financieel en emotioneel in de steek, ook aan heit en mem heeft hij op een afscheidsbriefje na nooit meer iets laten horen.

Betty van der Kar is na haar scheiding nooit meer hertrouwd en heeft keihard voor haar zoons moeten werken. Over de oorlog vertelde ze weinig, totdat kleindochter Barbara – toen negen jaar – in 1983 voor school een werkstuk over de Tweede Wereldoorlog maakte. Daarin heeft ze haar oma geïnterviewd. De eerste vraag luidde: ‘Wat kan je je nog herinneren van de bevrijding?’ Oma Betty antwoordde: ‘Er kwamen Canadezen, toen waren de Duitsers weggevlucht. We hoorden dat we bevrijd waren.’ Op de volgende vraag `wat is het eerste wat je deed toen je bevrijd was’, antwoordde ze:
‘We hebben overlegd wat we konden doen. Na twee dagen kwam mijn man me ophalen met de fiets. Toen hebben we er twee dagen over gedaan om naar Friesland te gaan. Toen ging ik naar mijn zoontje die niets van mij wilde weten, want hij kende me niet meer.’
In 1991 is ze met een glimlach op haar gezicht gestorven in het trotse bezit van twee zoons, vijf kleindochters – van wie de oudste naar Jeltje werd vernoemd – en een achterkleindochter. Haar tweede achterkleinzoon werd in 2006 geboren en draagt de naam Sam Frits Jelle Groot met ere.

In de Balkster Courant van 11 april 2019 is nog in een artikel het schuldgevoel van mem Jeltje beschreven. “Mem Jeltje worstelde op het einde van haar leven toch met het feit dat Berts moeder bij een razzia op het einde van de oorlog toch werd ontdekt en weggevoerd. Ze kwam gelukkig terug. Maar het vrat aan haar. “Mem was op dat moment aan het boodschappen doen en heit en Bert zaten net in het land. Onze moeder was alleen thuis en is toen opgepakt en vreselijk mishandeld in Sneek. Mem Jeltje leed echter enorm onder het gegeven dat Bert en Frits moeder alsnog werd weggevoerd en allerlei narigheid heeft moeten doorstaan. “Ze was liberaal gelovig, geloofde in het hiernamaals, maar ook in de hel. Ze dacht dat ze in de hel zou komen omdat ze onze moeder niet had kunnen beschermen. Toen heb ik haar hand gepakt en gezegd dat als er een hemel was zij daar sowieso naartoe zou gaan. Daardoor was zij gerustgesteld en is ze rustig heengegaan”, aldus Frits Barend.

Woensdag 10 april 2019 was er plechtigheid in de PKN-Kerk van Oudega waarin de symbolische grafrechten en de grafplichten werden overgedragen van het graf van Jelle en Jeltje de Vries – Haga. De gehele familie Barends was hierbij aanwezig. De ABS-basisschool van De Fluessen uit Oudega heeft het graf nu eeuwigdurend geadopteerd zodat het graf ook nooit geruimd zal worden.

Het verhaal van Uilke de Koe

In augustus 2020 heeft Uilke de Koe – als toenmalige buurjongen-  zijn ooggetuigeverslag geschreven over de familie Barends.

Ik ben geboren op 22 september 1929 in Oudega als jongste zoon van Petrus de Koe en Maaike Smit. Mijn ouderlijk huis stond in Oudega dat toen hoorde bij de gemeente Hemelumer Oldephaert en Noordwolde. We woonden in nummer 3 en 4. Het waren twee huisnummers omdat het eigenlijk twee huisjes waren waar een tussendeur in was gemaakt. Boven waren twee zolders; één met een slaapkamer waar je met een ladder naar toe moest klimmen en de andere zolder werd gebruikt als turfzolder. Beneden waren een soort bijkeuken en woonkamer. We woonden er met mijn ouders, mijn zus Hiltje, mijn broers Gooitzen en Hille en ikzelf. Ik was de jongste. Mijn broers moesten eigenlijk naar Duitsland, maar zaten gewoon thuis “ondergedoken”. In Oudega was het op zich rustig in de oorlog. Het leven ging eigenlijk gewoon zijn gangetje. Er waren best veel onderduikers in het dorp en die leefden in relatieve vrijheid. Ze gingen bijvoorbeeld gewoon met elkaar zwemmen in het meer. In het arbeiderswoninkje tegenover ons, woonde de weduwe Harmke de Vries- Boersma. Zij overleed op 16 augustus 1944. Ze was de moeder van Hans, Ferdinand, Trijntje en Jelle de Vries. Na haar overlijden trokken zoon Jelle en zijn vrouw Jeltje in het huis. Ze kwamen uit de buurt van Harich, waar ze in het buitengebied woonden aan een oud riviertje met de naam “Rien”, gelegen op de grens van Gaasterland en Hemelumer Oldephaert en Noordwolde. Ik herinner mij dat er destijds een Amerikaanse windmolen stond. Op die plek, zo afgelegen, namen zij Joodse onderduikers in huis. Het betrof Flip Barend, zijn vrouw Betty van der Kar en hun tweejarig zoontje Bert. Zij verhuisden als onderduikers mee naar Oudega. Ook zij leefden in relatieve vrijheid. In Oudega wist iedereen wel wie onderduikers in huis had en ook van onderduikgevers Jelle en Jeltje was dat bekend. Verraad was er niet. Flip en Betty leefden rustig mee met het dorp. Flip zat soms bij ons in de kamer achter het spinnenwiel of maakte onder melkerstijd een praatje met Hans Keulen, een buurman. Betty hielp Jeltje mee in de huishouding.

Op een gegeven moment werd, om redenen die ik niet weet, besloten om het allemaal wat anders te regelen. Betty zou voortaan bij ons op zolder slapen, samen met Hiltje. Flip zou voortaan samen met Gooitzen in het skûtsje van Jan Baaima slapen dat afgemeerd lag achter het schiphuis van Dirk Hoekstra, maar wel aan de landkant. Je kon dus van de weg af niet op het schip komen. ’s Avonds om negen uur werd er tweemaal, drie keer op het raam geklopt. Dan wisten we dat het Flip en Betty waren. Wij zaten ’s avonds bij elkaar met een klein oliepitje als licht, want elektriciteit was er niet meer. De gesprekken gingen natuurlijk meestal over de oorlog. Om tien uur was het dan bedtijd. Betty en mijn zuster Hiltje klommen dan met een ladder naar de slaapkamer op zolder. Mijn zuster vertelde later dat Betty elke avond wel iets zei als: “was die rotoorlog maar voorbij, want ik houd het niet meer vol”. Flip en mijn broer Gooitzen gingen in het donker bij Jelte Dijkstra over de polderdijk naar het skûtsje. Hoe lang deze situatie geduurd heeft weet ik niet meer. In ieder geval tot de bevrijding hebben de mannen in het schip geslapen. Op een gegeven moment kwamen er Duitse soldaten in het dorp voor een razzia. Naar ik later hoorde was dat om wapens te zoeken. Deze soldaten waren gelegerd in Stavoren. Misschien naar aanleiding van een geplande wapendropping die niet doorging? Ik weet dat mijn broer Hille vergeefs heeft gewacht op deze dropping. De soldaten kwamen ook bij ons en één van de soldaten liep rond ons huis en doorzocht de schuren. Ik liep achter hem aan. Toen hij zijn ronde had gedaan, liep hij via de voordeur naar binnen. Ik volgde hem ook naar binnen. Betty zat nog bij ons aan tafel aan het ontbijt. Dat was de gewoonte nadat ze ’s nachts bij ons had geslapen. Na het ontbijt ging ze dan weer naar de overkant. Blijkbaar zag de soldaat iets aan haar uiterlijk, want hij zei meteen: “Aha, eine Judinne, kommen Sie mit!”. Ze mocht nog naar de overkant toe om naar het toilet te gaan. Twee Duitse soldaten hielden voor de wc de wacht. Of ze nog afscheid heeft kunnen nemen van iemand, kan ik mij niet herinneren.

We stonden met meerdere mensen op de straat om te praten over wat er allemaal gebeurd was, toen we Betty zagen aankomen. Zij zat achter op een tandem bij een Duitser. Ze had de voeten op de stang en liet de soldaat trappen. Ze lachte naar ons en wuifde ook nog. Uiteindelijk kwam ze via Stavoren en Sneek in kamp Westerbork terecht. Ondertussen zaten mijn broer Gooitzen en Flip verstopt in het schip. Ze hoorden dat er Duitsers in het schiphuis waren en kregen in de gaten dat die op zoek waren naar een plank of zo. Flip raakte volkomen in paniek en wilde het weiland invluchten, maar Gooitzen hield hem tegen en hield zelfs de hand voor de mond van Flip. De loopplank werd blijkbaar niet gevonden en zo konden de Duitse soldaten het skûtsje niet bereiken en was het gevaar voor de beide mannen geweken. Dat Betty was opgepakt was een schok voor Flip en natuurlijk ook voor de hele buurt. Het was een hele lieve vrouw. Veel later hoorde ik van Harmke Keulen de dochter van Hans Keulen, dat ze Bert achter op de fiets naar de schoonouders van Hille had gebracht. Daar is hij even geweest en hoelang weet ik niet. Op 15 april 1945 kwam voor ons de bevrijding. We hoorden dat er Canadezen in Warns waren en samen met Gooitzen en Flip gingen we daar naar toe. Flip was helemaal uitgelaten en onderweg schreeuwde hij naar iedereen die het maar wilde horen: “We zijn bevrijd!!”

Helaas kan ik me daar verder niet veel meer van herinneren, behalve dat we inderdaad Canadezen aantroffen in Warns. Flip leende de fiets van mijn vader. Hij wilde naar Westerbork om te kijken of Betty daar nog was. We hadden nog een oude fiets met cushionbanden en daarop is hij naar Westerbork gefietst. Zij bleek daar inderdaad nog te zijn en hij nam haar mee terug naar Oudega. Op de fiets zaten grote fietstassen die de schoenmakers maakten van oude skûtsjezeilen en bij zijn terugkeer had Flip deze tassen vol met luchtzeep*. Mijn moeder kreeg twee blokjes en verder ventte hij de zeep uit in het dorp voor een rijksdaalder per stuk. De familie Barend ging na de bevrijding al snel weer terug naar Amsterdam en Jelle en Jeltje verhuisden naar een boerderij verderop in Oudega. Frits werd na de oorlog nog geboren, maar daarna zijn Flip en Betty gescheiden. Het huisje staat er helaas niet meer. Het is afgebroken in 1956 en vervangen door een nieuw huis.

* Luchtzeep was heel licht van gewicht en gaf niet veel zeep. Een typisch oorlogsproduct.

Ron Noach

Ron Noach, woonde in de oorlog in Aalsmeer, 15 jaar was hij en Joods. Zijn vader was weggevoerd. Ron was met zijn moeder en zijn beide broers ondergedoken. De ondergrondse vond het beter dat hij naar Friesland zou gaan. Ron kreeg een nieuw persoonsbewijs en een andere naam: Tony Wagenaar. “Ik kreeg te horen dat ik in Amsterdam naar dominee Johannes Jacobus Buskes moest gaan. Die zou me wel verder helpen. Dat is ook gebeurd, ik werd doorgestuurd naar de Heer Fedde Schurer, die toen op de Admiraalweg woonde. Hij zou me een kaartje voor de Lemmer boot bezorgen. Het lukte….” Ron kreeg een kaartje zo’n klein kartonnen dingetje. “Ik zie het nog zo voor me en of het echt was weet ik niet, maar ik kon nog niet weg. Het IJsselmeer lag vol ijs. De boten voeren niet”.

Het duurde een paar weken eer het ijs zover was verdwenen, dat de boten de oversteek konden maken. Ron had te horen gekregen dat hij met de eerste boot die naar Lemmer ging mee moest. Op de steiger stonden lange rijen mensen. Velen droegen een rugzak…etenhalers. “Mijn moeder en mijn broertje zwaaiden mij uit, maar op de steiger werd ik aangehouden. ‘Ausweiss’, trillend van angst gaf ik die Duitse soldaat mijn kaartje en persoonsbewijs. Of dit vals was? De hofmeester keek mij aan, “natuurlijk dat is wel in orde”. Die Duitser geloofde hem niet ik moest mittkommen. De hofmeester liep echter ook mee. Op een gegeven moment pakte hij me beet en duwde me pardoes een deur binnen van wat de kajuit bleek te zijn, het zat er vol.

Veel vrouwen riepen héé jongen waar moet je naar toe? D’r zit wat scheef zeker? Ik werd onder een bank gefrommeld. De vrouwen gingen ervoor zitten en ik hield mij schuil achter hun rokken. Buiten vroor het dat het kraakte, maar warm dat ik het had, warm! Voor mijn gevoel heb ik daar eeuwig gelegen. Het duurde lang voor de boot vertrok. Ik wilde onder de bank vandaan komen, maar dat mocht niet. We moesten de oranje sluizen nog door en daar werd ook vaak gecontroleerd. Tijden heb ik daar gelegen, maar eindelijk ging de boot weer varen.

Ik. als de duvel onder de bank vandaan, die vrouwen heb ik bedankt en ik ben toen naar boven gegaan, frisse lucht moest ik hebben”. Aan dek raakte Ron, een klein wit mager mannetje, in gesprek met twee meisjes. Ze hadden roggebrood bij zich, van die grote roggebroden.” Zulke had ik nog nooit gezien. Het bleken dus Friese roggebroden te zijn. Wat zag dat er lekker uit. Ik had alleen maar een paar sneetjes brood en een paar winterwortels te eten. Maar moeder had me ook een paar stukjes zeep meegegeven. Goeie zeep wel te verstaan, ik dacht als ik nu zo’n stuk zeep kan ruilen tegen een stuk roggebrood ben ik klaar.

Ik raakte dus met die meisjes aan de praat, ze woonden in de buurt van Nijemirdum. Ik vertelde dat ik naar familie in Nijemirdum ging, wat helemaal niet waar was, want ik wist helemaal niet waar ik naar toe ging. Ik had alleen een brief bij mij, die ik moest afgeven bij dominee Pieter Verdam in Nijemirdum. (predikant Gereformeerde Kerk in Hersteld Verband) Voor de rest wist ik niets. Nou, zeiden die meisjes dan kan je straks mooi met ons mee lopen”.

Ron ruilde zijn stuk zeep tegen een stuk roggebrood, heerlijk maar hij heeft het geweten. “Ik was dat brood helemaal niet meer gewend, dus ik bleef naar de wc lopen. Dat viel niet mee er stond steeds een lage rij mensen voor. Blij dat ik er dan op zat. Als je dan je vrachtje weer kwijt was ging je weer naar buiten, maar even later moest je al weer. Het was een overtocht om nooit te vergeten. Af en toe zag ik de hofmeester, maar die zag mij niet staan. Hij deed of hij mij nog nooit gezien had.

Het was druk aan boord. Verscheidene mensen hadden de oversteek al eerder gemaakt. En vertelden verhalen over luchtaanvallen en controle. Wij zijn niet beschoten maar wel moest er op een gegeven moment de lichten uit, herinnert Ron Noach zich. Er zaten Engelse jagers boven hun, ze waren bang dat die op hun zouden gaan schieten. Ik snapte er niets van. De Engelsen waren toch onze vrienden? Maar tja, je bent een jongen van bijna zestien jaar en had nauwelijks besef van angst. Ach ik stond er alleen voor, ik zag wel waar ik terecht kwam”.

Dat leek de Duitse cel te worden, want toen Ron in Lemmer van boord wilde gaan, wemelde het op de kade van de soldaten. “Ik schrok me dood. De passagiers werden bij de loopplank opgewacht. De mannen werden in rijen opgesteld, twee aan twee en bij elk koppel stond een soldaat. Ik dacht daar ga ik, ’t is gebeurd met je”. Zenuwachtig werkte Ron zich in de rij naar achteren, maar op een gegeven moment moet je toch. “Dan is het jouw beurt, dan sta je voor de loopplank. Maar wat denk je, geen soldaat meer te zien. Ze marcheerden, net de hoek om met een stuk of wat mannen”.

Ai, wat was hij blij. Ron of Tony zoals hij op het persoonsbewijs heette, kwam eindelijk op de tuinderij van de familie Gosse en Anna Boukes – van Dijk op De Hege Bouwen in Nijemirdum aan. Daar heeft hij het einde van de oorlog afgewacht. Na de bevrijding is hij met de Lemster boot Jan Nieveen naar huis gebracht. “Ik wilde weten wat er allemaal gebeurd was. Je hoorde allemaal zulke rare verhalen. Maar ik trof ons huis aan zoals ik het verlaten had. Mijn moeder en mijn broers waren er ook nog. Maar ja, van de rest van de familie is er nooit meer iemand teruggekomen”.

Bron foto Ron Noach: www.communityjoodsmonument.nl
Iets aangepast en aangevuld verhaal overgenomen van www.spanvis.nl
Hij werd ook wel Aron Noach genoemd.

Joseph Pomeranz

Hendrik Postma en Geeske Postma-Bultsma

De boerderij aan De Hege Bouwen 39 in Nijemirdum werd in de Tweede Wereldoorlog door twee families Postma bewoond. Aan de rechterkant woonde Klaas Postma en zijn vrouw Klaske Postma – Mulder en aan de linkerkant hun zoon Hendrik, zijn vrouw Geeske en dochter Klaske (Karin). Deze laatsten gaven onderdak aan de joodse jongen Jos Poran. Zijn naam werd in de Gaasterlandse illegaliteit geschreven als Jozeph Pomeranz. De voornaam is afkomstig van zijn grootvader die Josef Leiser Pomeranz heette.

Omdat in de boerderij alles onder eén dak was, zullen Klaas en Klaske ongetwijfeld toestemming tot zijn verblijf hebben gegeven en dus mee in het complot zitten tegenover de Duitse overheerser.

Klaas en Klaske Postma met hun kinderen

Wie was Josef Pomeranz, ook wel Jos Poran genoemd?

Zijn vader was Salomon Pomeranz die in 1905 of 1906 in het Roemeense Chernowitz geboren was. Zijn overlijden was op 27 februari 1956 in Enschede en toen was hij vijftig jaar. De geboorteplaats werd later Tsjernovtsy of Tsjernivtsji genoemd en/of geschreven. Het ligt dichtbij Hongarije en Slowakije in een gebied dat de laatste eeuwen zeer onstabiel is geweest. Jos is vijf jaar als hij met zijn gezin naar Berlijn vertrekt. De moeder van Jos, Cycilia Bildner, kwam in 1910 op vijftienjarige leeftijd vanuit Polen naar Berlijn. Daar leerden Salomon en Cycilia elkaar kennen op school. Uiteindelijk resulteerde dat in een huwelijk in 1928. In 1930 stichtte Adolf Hitler de NSDAP. Deze partij won snel in aanzien en uitte zich in een agressief nationalisme en antisemitisme. Al in 1931 emigreerden ze naar Enschede waar ze met een klein textielbedrijf begonnen waar vooral stropdassen werden gemaakt. Jos (1932) en twee zussen werden daar geboren en kregen een liberaal Joodse opvoeding dat zich kenmerkte door wel naar de sjoel te gaan maar meer voor de gezelligheid. Op de zondag kregen ze Joodse les.

Een jaar na het begin van de Tweede Wereldoorlog moest een jodenster worden gedragen. Dat had tot gevolg dat ze niet meer naar hun lagere school mochten en dat was vooral tegen de zin van het schoolhoofd die de boodschap met betraande ogen kwam brengen. Ook anderen in de omgeving reageerden bewogen. Meerdere mensen waren bij het zien van een jodenster van hun fiets gestapt en hadden hun hoed afgenomen. Omdat andere familieleden al waren weggevoerd, dook het gezin Pomeranz nu ook onder. De vader had tegengestribbeld. Hij was al een keer voor het opkomend nationaalsocialisme gevlucht en had wel in de gaten wat de Duitsers van plan warenDe familie was in contact gekomen met een verzetsgroep in Enschede rond Ds. L. Overduin. Deze zorgde ervoor dat zij in een kindertehuis te Maarn konden worden geplaatst. Vader en moeder Pomeranz doken toch onder en vonden onderdak in de buurt van Apeldoorn. Voor de beide zusjes van Jos was ook onderdak gevonden. Jos heeft het acht maanden durende verblijf in dat kindertehuis niet prettig gevonden.

de boerderij aan De Hege Bouwen

In augustus 1943 werd Jos naar Nijemirdum gebracht waar hij bij de familie Hendrik Postma op de boerderij werd ondergebracht. De boerderij lag zeer afgelegen aan een bosrand. Een zandweg verbond hen met de bewoonde wereld waardoor het een ideale schuilplaats werd voor Jos.  Wel was er op een hemelsbrede afstand van plm. 800 meter het Duitse Peil- en Radarstation “Eisbär” waar ongeveer 300 militairen verbleven. Zij hielden wel eens oefeningen rondom de boerderij en dan hield men het hart vast omdat in de hooiberg meerdere zaken verstopt waren. Gelukkig heeft dat nooit problemen opgeleverd.

In de woonkamer waren twee bedsteden. In de ene sliep Jos en in de andere sliep baby Karin. Er was volop voedsel voor iedereen. Waar Jos aan moest wennen was dat Hendrik na de warme maaltijd een hoofdstuk uit de Bijbel ging voorlezen. Hier moest iedereen zwijgend naar luisteren. Jos was dit niet gewend en begreep lang niet alles wat hij hoorde. Voor een jongeman was er altijd wel iets op een boerderij te beleven. Hij ging meehelpen met het werk in de stal, een 20-tal koeien melken, hooi van het land halen met paard en wagen, koeien verweiden en naar de koeien rijden om ze te melken. Hij hielp pleegmoeder Geeske met de was in het vuurhok. Hij legde dan de witte was op het grasveld om te drogen. Als de omstandigheden het toelieten ging Jos naar de lagere school. Hij leerde thuis en op school fries spreken en te verstaan. Op zijn beurt leerde hij in de winter pleegvader Hendrik het tellen in het Hebreeuws tijdens het watergeven aan de koeien in de stal. Er was over de veiligheid nagedacht en gesproken met Jos. De afspraak was gemaakt dat bij onraad de boerderij aan de boskant moest worden verlaten. Hij zou daarbij door het water van de sloot moeten lopen om eventuele Duitse speurhonden van zich af te schudden en zich in het bos te verstoppen totdat er iemand kwam op hem op te halen. Gelukkig heeft deze situatie zich nimmer voorgedaan. Tijdens zijn gehele onderduiktijd in Nijemirdum heeft hij nooit een Duitse soldaat gezien.

Van 25 september tot en met 20 oktober 1944 heeft hij in de stille bossen het angstaanjagende geluid gehoord van de plm. 75 V2-raketten die vanuit het Rijsterbos naar Engeland en later België werden afgevuurd.

De bevrijding van Gaasterland – en dus ook Jos – was op 17 april 1945 toen de Canadezen geen Duitse militairen meer aantroffen. Hij heeft aan deze dag geen herinneringen overgehouden. En dan komt bij hem en zijn pleegouders de vraag wat er nu moet gaan gebeuren.

Bijna twee maanden later op 11 juni 1945 zat Jos op een wagen met hooi op weg naar de boerderij. In de verte zag hij een man aankomen en wist instinctief dat dat zijn vader Salomon was die hij in bijna 3 jaar niet meer had gezien. Hun kerngezin was gespaard gebleven en hij ging met zijn vader terug naar Enschede. Dat was een reis die bijna een dag duurde.

Jos is niet ongeschonden uit de oorlog gekomen. Hij kreeg problemen met zijn identiteit. De schooltijd was niet gemakkelijk. Toen hij 18 jaar was, nam hij een kloek besluit door op de fiets te stappen naar Marseille en daar de boot te nemen naar Israël. “Die fietstocht heeft twee maanden geduurd maar vormden mij in de twee fijnste maanden van mijn leven. Ik was alleen en deed wat ik wilde”. In Israël is hij zijn leven lang gebleven. Hij is daar getrouwd en heeft drie kinderen gekregen en meerdere kleinkinderen.

Uitreiking van de Yad Vashem onderscheiding

foto Maikel Galama

Jos Poran had deze onderscheiding aangevraagd voor zijn onderduikouders. Zijn motivatie was geweest dat Hendrik en Geeske zijn leven hadden gered, waarvoor hij hen en hun nageslacht voor eeuwig dankbaar zou zijn. Dat was hem pas echt duidelijk geworden toen hijzelf vader was geworden.

Op 2 mei 2006 was in Workum de postume uitreiking geweest door de heer Joop Levy als afgevaardigde van de Israëlische Ambassade. Een dochter had de onderscheiding overhandigd gekregen.  De Yad Vashem-onderscheiding is op hun grafsteen aangebracht. De eretitel betekent: “Rechtvaardige onder de volken”.

De toegekende onderscheiding was postuum uitgereikt aan Hendrik Postma en zijn vrouw Geeske, maar straalde ook af op Klaas en Klaske.

Bron: www.jadeboer.nl 

Paul Mogendorff (alias Paultje de Boer)

Onderduikers doken na de oorlog op bij gezinnen waar anderen het tijdens de oorlog nooit hadden opgemerkt of verwacht. Dat was zeker ook het geval bij Paul Mogendorff die na de bevrijding de woning aan de Wilhelminastraat 4 in Balk voor het eerst als Jood verliet. Veel Balksters kenden hem van het verzonnen verhaal als Paultje de Boer, het toen 12-jarig jongetje dat tijdens het bombardement van 14 mei 1940 op Rotterdam zijn beide ouders had verloren. Weinigen wisten zijn ware identiteit. Zelfs toen op 9 mei 1945 in de Nederlands Hervormde Kerk in Balk een dankdienst werd gehouden voor alleen Joodse onderduikers en hun gastgezinnen, weigerde de koster hem de toegang. “Jij bent van Rotterdam en geen onderduiker”, luidde het motief. De koster stond perplex toen hij vernam dat Paultje een honderd procent Joodse onderduiker was, afkomstig uit Arnhem.

Meintje (links) en Hendrikje (rechts) van Terwisga

Paul was in 1942 naar Balk gehaald door Albertus Johannes (Bertus) van Terwisga, de plaatselijke postbode. Paul had toen al een bewogen tijd achter de rug. Hij ging als eerste in 1942 naar een gezin in Nieuw-Vennep. Even later kwamen daar zijn ouders maar die werden opgepakt en zijn in een kamp overleden. Kort voordat hij naar Balk kwam, verbleef hij nog in Hillegom en Haarlem.

Van Terwisga (1892-1964) was weduwnaar geworden door het overlijden van zijn vrouw Roelofje Tiggelaar (1893) op 24 februari 1943 en woonde met drie dochters Meintje (1917); Hendrikje (1921) en Wiebregje (1925). Dochter Hendrikje (“Henny”) deed het huishouden en ontfermde zich als een echte moeder over Paul.  Er werd veel aan gedaan om Paul het naar de zin te maken zoals vissen en polsstokspringen. Paul bezocht in 1944-1945 de Chr. Lagere school aan de Wikelerdyk in Balk.

Wiebregje (Wiepie) van Terwisga

In september 1945 vertrok Paul naar zijn oudere broers in Arnhem. Die vertrokken naar Israël. Paul deed dat ook in 1947 maar keerde in 1952 naar Nederland terug. Het contact met Paul, zijn vrouw en dochters met de familie van Terwisga is wel gebleven. Op 18 maart 1996 werd Hendrikje Siljade – van Terwisga uit Apeldoorn onderscheiden met de Yad-Vashem onderscheiding. Dat gebeurde in Arnhem.
De onderscheiding werd postuum uitgereikt aan haar vader Bertus van Terwisga. Laatstgenoemde was 4 april 1946 in Gaasterland hertrouwd met Tjitske de Graaf. Zij was weduwe van Pieter Broersma.

Foto’s zijn uitsnedes van de schoolfoto’s Chr. Lagere School uit Balk. 
Foto’s: www.langsdeluts.nl

(drie acties van) Frederik Th. Roeters van Lennep

Frederik Th. Roeters van Lennep was in 1944 onderduiker bij de families Dijkstra en Koopmans in Harich. Op 25 september 1991 was er in de ontvangsthal van het gemeentehuis in Balk een grote bijeenkomst met personen met daarbij allerlei Joodse organisaties. Uit dankbaarheid aan de families Dijkstra en Koopmans voor zijn onderduiktijd bood hij de gemeenschap van Gaasterland een bronzen beeld aan van de schrijfster Etty Hillesum. Zij was op 29-jarige leeftijd in Warschau omgekomen. Zij had in de oorlog ook een dagboek bijgehouden. Het door kunstenaar Peter van Starreveld gemaakte beeld werd onthuld door de familie Steegenga. De heer Benjamin Steegenga had voor zijn onderduikadressen in Gaasterland gezorgd.

Mevrouw Joke Keij-Alta uit Oudemirdum onderhield contacten met Roeters van Lennep die in “Petit Bellaria” in La Tour-de Peilz in Zwitserland woonde. Zij hoopte dat hij medewerking wilde verlenen aan het verlenen van een Yad-Vashem voor de totale gemeente Gaasterlân-Sleat. Nog nooit eerder was een Yad-Vashem onderscheiding aan een gebied gegeven. Roeters van Lennep liet weten niet in de beoordelingscommissie te zitten. Mevrouw Keij schakelde daarna de Israëlische Ambassade in Den Haag in voor het idee van de redactie van het boek “Gescheurd Land”. De Ambassade liet 30 juli 1991 schriftelijk weten niet mee te werken. Van ieder die onderduik hadden verleend moesten toestemmingen komen evenals van de onderduiker zelf. De gemeente Gaasterlân-Sleat liet schriftelijk ook weten hieraan niet mee te werken. Het antwoord was 15 november 1991:

Een ieder binnen de gemeentelijke organisatie is wel tot de slotsom gekomen dat een dergelijk Yad-Vashem aanvraag ontzettend veel werk met zich meebrengt, waarvoor wij op dit moment geen arbeidstijd kunnen vrijmaken. Het naspeurwerk zal intensief zijn, omdat nu na 45 jaar de betrokken mensen of wel een aantal keren verhuisd zijn of reeds zijn overleden. Daarbij komt dat de gemeentesecretaris K.A. de Groot over deze zaak nog een gesprek heeft gehad met de heer Roeters van Lennep. Hij schijnt in de beoordelingscommissie te zitten en was vrij resoluut over het weigeringscriterium “foute” Nederlanders. Aangezien binnen de gemeente in die tijd ook wel “foute” Nederlanders woonden, lijkt de kans van slagen klein te zijn. Wij hebben dan ook besloten in dezen niet actief te zullen zijn. Mochten er initiatieven bij andere ontstaan om deze zaak op te nemen, dan zijn wij bereid om hier en daar de helpende hand te bieden.

Daarmee was het initiatief ter ziele.

Op initiatief van Roeters van Lennep is in de negentiger jaren van de 20e eeuw een groot bos met naald- en fruitbomen aangelegd in de Negev woestijn in Israël. Een deel van dit bos heeft de naam gekregen van “Gaasterlân-Sleat park”. De gemeente Gaasterlân-Sleat had hiervoor op 15 november 1991 een bedrag van f. 1000,00 geschonken. Roeters van Lennip had via de AMRO Bank in Balk een rekening hiervoor geopend. Hierop kunnen zijn Joodse relaties over de gehele wereld gelden storten om bomen te schenken voor dit park.

Wreedheden
In het Vrije Volk van 4 mei 1948 is een artikel gewijd aan iemand die wreedheden beging tegenover twee Joden die in Balk waren gepakt. De slachtoffers waren vader en zoon Jozeph en Juda Levie. Van deze beide Joden is in Gaasterlandse boeken, geschriften en verhalen niets bekend.

Toen de 24-jarige Gerrit Klut voor de eerste maal voor het Bijzonder Gerechtshof te Rotterdam verscheen, eiste de procureur-fiscaal de doodstraf tegen hem. Een vonnis werd toen nog niet tegen hem uitgesproken; het Hof liet een psychiatrisch rapport over de man samenstellen en maandagmiddag werd zijn zaak opnieuw behandeld. Nu luidde de eis twintig jaar gevangenisstraf. Klut was opgegroeid in een vurig NSB-milieu. Als jongen van zestien jaar meldde hij zich reeds voor de SS. Dat was in het begin van de oorlog. Hij kreeg zijn “opleiding” in München; werd naar het front gestuurd; streed voor de Duitsers in Polen; werd daar gewond en na veel omzwervingen kwam hij terug in Nederland. Daar maakte hij zich nuttig voor de Groot-Germaanse gedachte als SD-er. Hij was feller dan menige Duitser en toen de SD nabij het Friese plaatsje Balk weer eens een goede vangst hadden gedaan, – twee ondergedoken Joden, Jozeph en Juda Levie, vader en zoon – mishandelde hij hen in Zwolle waar toen zijn standplaats was. Hij draaide de boeien van de zoon zó geniepig aan, dat het vlees er uit werd geperst; hij sloeg de vader zó hard in het gezicht dat het gebit van de man werd verbrijzeld…

Mr. Donker, de procureur-fiscaal, gevoelde ook nu eigenlijk het meest voor de doodstraf, maar omdat Klut wel niet tot die straf zou worden veroordeeld, eiste hij ditmaal twintig jaar gevangenisstraf.