Monument op de Joodse begraafplaats Tacozijl

Op de Joodse begraafplaats bij Tacozijl staat een monument ter herinnering aan de drie Joodse inwoners van Lemmer die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter werden gedeporteerd en in Auschwitz werden vermoord.

Joodse Begraafplaats Tacozijl
Joodse Begraafplaats Tacozijl

Het monument werd in 1990 onthuld, als onderdeel van de restauratie van de zwaar verwaarloosde begraafplaats.

Een monument voor drie Lemsters

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog woonden in Lemmer nog slechts drie Joodse inwoners: Jantje Jacobs, Sara Blok en Jozef Blok.

Sara en Jozef Blok waren broer en zus en woonden samen. Jozef was veehandelaar.
Jantje Jacobs was geboren in Lemmer en werkte als wijkverpleegster in Echtenerbrug.

Sara en Jozef werden door de bezetter gedeporteerd naar Westerbork en vervolgens naar Auschwitz. Daar werden zij op 19 november 1942 vermoord. Ook Jantje Jacobs werd gedeporteerd en in Auschwitz omgebracht.

Met hun dood kwam een einde aan de Joodse gemeenschap van Lemmer.

De gedenksteen

Het monument bestaat uit een ronde gedenksteen van hardsteen. Op de steen zijn de contouren van de werelddelen afgebeeld. In de wereldkaart is de route van Lemmer naar Auschwitz aangegeven. Op de steen ligt een ronde glasplaat met de namen van de drie slachtoffers en een tekst in het Fries:

JUSTER BARDE IT BY US

1940-1945
FAN UT DE LEMMER TRANSPORTEARRE EN YN AUSCHWITZ OMBROCHT.

OANTINKEN LIEDT TA FERLOSSING. FERJITTEN TA BALINGSKIP.
JOODSE SPREUK

JANTJE JACOBS
SARA BLOK
JOZEF BLOK

MOARN IS ’T WER EARNE OARS.

Vrij vertaald:

Gisteren gebeurde het bij ons, 1940-1945.
Vanuit Lemmer getransporteerd en in Auschwitz omgebracht.
Gedenken leidt tot verlossing, vergeten tot ballingschap.
Morgen is het weer ergens anders.

De tekst maakt duidelijk dat het monument niet alleen naar het verleden verwijst. De laatste regel, ‘Moarn is ’t wer earne oars’, geeft het monument ook een waarschuwing voor de toekomst.

De Joodse begraafplaats

De begraafplaats ligt aan de voet van de voormalige zeedijk bij Tacozijl, vlak bij de sluis. De Joodse gemeenschap van Lemmer kocht hier in 1802 grond voor een begraafplaats. Omdat het laaggelegen terrein regelmatig overstroomde, werd in 1876 een hoger gelegen aangrenzend stuk grond aan de begraafplaats toegevoegd. De laatste begraven persoon was in 1938 Simon Jacobs.

Tacozijl behoorde van oudsher tot Gaasterland. Burgemeester Schwartzenberg van Gaasterland kreeg begin 1942 bericht dat de Staatsraad voornemens was een grenscorrectie bij Tacozijl met Lemsterland door te voeren. De hoofdreden kwam van de Duitsers en had een organisatorische achtergrond. Zij controleerden de haven en het gebied in Lemsterland, terwijl hun collega-Duitsers de sluis bij Tacozijl vanuit Stavoren in de gaten hielden. Op 10 februari 1942 schreef Schwartzenberg een uitvoerige – met vijf redenen omklede – protestbrief, waarin hij uiteenzette dat hij een felle tegenstander van de voorgenomen grenscorrectie was. Desondanks ging de grenscorrectie op 1 juli 1944 door en de begraafplaats Tacozijl, 13 woningen en 70 inwoners waren administratief verhuisd van Gaasterland naar Lemsterland. Zie bij 1 juli 1944 in de rubriek Van Dag Tot Dag.

De begraafplaats raakte na de Tweede Wereldoorlog in verval. In 1986 namen inwoners van Lemmer het initiatief om de historische begraafplaats te herstellen. De restauratie werd in 1990 voltooid. Bij die gelegenheid werd ook het monument voor de drie oorlogsslachtoffers onthuld.

De Joodse begraafplaats is sinds 1970 een rijksmonument.

Plaats van herinnering

Het monument staat tussen de oude grafstenen van de Joodse gemeenschap van Lemmer. Daardoor vormt de plek een directe verbinding tussen de geschiedenis van de Joodse gemeenschap vóór de oorlog en de vernietiging daarvan tijdens de Holocaust.

De begraafplaats wordt beheerd door It Fryske Gea; het reguliere onderhoud wordt uitgevoerd door de Stichting Joodse Begraafplaats Tacozijl.

Gegevens

Plaats: Tacozijl, bij de Joodse begraafplaats
Adres: Plattedijk 32, Tacozijl
Jaar: 1990
Ontwerper: F. Kroes, architect uit Lemmer
Materiaal: hardsteen en glas
Herdenking: Jantje Jacobs, Sara Blok en Jozef Blok